Annual report of Business School at National University of Singapore

Ih goy shiildeltai ed baina. Mon dotorhi medeelel aguulga ch saitai yum. Magadgui manai businessiin baiguullaguud annual reportoo iimerhuu helbereer hiivel sonirholtoi baih yum bolovuu.

Хүний наймааны золиос болсон Монгол эмэгтэйн ярилцлага

Хүний наймааны туха зөндөө ярилцлага, кино зэрэг гараад л байх юм, тэгээд яг хохирдог улсууддаа хүрэх хүртээмж бага байдаг шиг байх юм. Яаж ч мэдээлмээр юм бэ дээ. Санаа оноо байна уу?

“Тагнуулын байгууллагад хандсандаа өөрийгөө би азтай гэж хэлэх байна”

Гадаадад цалин өндөртэй ажилд зуучлах, ажлын байр найдвартай гэсэн зар сонины нүүр болгонд байдаг. Үүнийг шалгаж, үнэн худлыг нь тогтоодог байгууллага байдаг эсэх нь эргэлзээтэй. Нэг хэсэг хотынхныг хошгоруулж байсан энэ зар хөдөө орон нутгийг чиглэж, гэнэн итгэмтгий хөдөөний иргэдийг гадаадад аваачиж хохироох явдал гарах болжээ.

Энэ жил манай улсад зуд нүүрлэж, олон айл амьжиргаанаасаа салах магадлал өндөр. Их зуд нүүрлэсний дараа хөдөөнийхөн хотыг зорих явдал өмнө нь ч гарч байсан. Тэд өнөөдөр Улаанбаатарыг бараадах гэхээсээ илүүтэй, гадаад руу явж амьдралаа дээшлүүлэх сонирхолтой болж байгаа. Тэдний энэ хүслийг далимдуулж мөнгө олох, хүний наймааны золиос болгох явдал гарах болсон байна. Турк улсад өндөр цалинтай ажилд зуучлах нэрээр говийн нэгэн бүсгүй хүний наймааны золиос болсон байна. Тэрээр тус улсад өндөр цалинтай ажилд зуучилж өгнө гэдэг зарын цаана ямар аюул нуугдаж байгааг манай сайтаар дамжуулан нийтэд мэдээлэхийг хүссэн юм.

Хохирогчийн хүсэлтээр нэрийг нь нууцалсан болно.

-Өөрийг чинь өмнө нь хот орж үзээгүй гэж байсан. Яаж яваад Турк явахаар болчихов оо?
-Манайх өөрийн гэсэн хэдэн малтай, амьдрал болоод л байсан. Гэхдээ малаа өсгөхийн хажуугаар амьдралаа сайжруулъя хүүхдүүдээ дээд сургуульд ороход нь сургалтын төлбөрийг нь хийх мөнгөтэй болох шаардлага гарч эхэлсэн. Үнэндээ хөдөөнийхөнд бэлэн мөнгө олох боломж их хомс. Хаврын улиралд хэдэн ямааны ноолуураа зарах, хаяа малаа зарж бэлэн мөнгөтэй болдог. Сүүлийн жилүүдэд ган, зуд нүүрлэх болсноос малдаа найдаж, амьдрах боломж ч хомс болсон. Хот ороод ажил хийе гэхээр ажил олдохгүй. Гэтэл өнгөрсөн жил манай нутагт Турк улс руу өндөр цалинтай ажилд зуучилна, ажлын байр бэлэн очоод байрлах байр үнэггүй бараг л диваажинд аваачина гэсэн зар тарааж, явах хүмүүсийг бүртгэж эхэлсэн.

-Тэр зараас та хамгийн чухалчилж юуг нь харсан юм вэ. Таны аюулгүй байдлыг хамгаалах, амь нас эрүүл мэндийг хамгаалах талаар ер нь ярьж байсан уу?
-Хүн ажлын байраар хангана, цалин өндөр гэсэн амлалтыг нь л чухалчилдаг байх. Би ч гэсэн энэ хоёр үгийг л олон дахин давтан хэлснийг нь санаж байна. Бараг л тэнд очсон хүн өвддөггүй, та ажлаа л хийгээд байвал цалин тань сар сараар нэмэгдээд байдаг гэж хэлж байсан. Их мөнгөний сураг сонссон хүн түүнийг алдахыг хүсдэггүй юм билээ. Тэгээд ч мөнгө олох боломж байхад эрүүл мэндээ хоёрдугаарт тавьдаг нь монгол хүний нэг муу зан юм уу даа.

-Амласан цалин нь тийм өндөр юм уу?
-Өндөр. Хөдөөний бидэнд бол бараг л толгой эргэмээр тоо хэлж байсан. Долоо хоногт 170 лир буюу манайхаар 170 мянган төгрөгний цалинтай гэж байсан. Эхний сард ингэж аваад дараа сараас нь нэмэгдэж, 270 болтол нэмэгдэнэ гэж байсан. Түүнээс гадна байр, хоол үнэггүй гэхээр бүр ч явах сонирхлыг өдөөсөн.

-Тантай уулзаж бүртгэж авснаас хойш хэр удаж байж явуулахаар болсон вэ?
-Их удаагүй. Туркийн нэгэн оёдлын үйлдвэрт туслах ажилчны ажлын байр олчихсон байна. Яаралтай явах хэрэгтэй байна гэж шавдуулсаар байгаад бараг л сарын дотор явах болсон. Тэнд очиход бүх юм чинь бэлэн байгаа, эндээс цай хоол, замд хэрэглэх ойр зуурын хэрэглээний зүйлээ аваад яв гэж гэсэн.

-Очоод ямар ч байсан эхний удаад ямар нэгэн ажилд оруулаа байлгүй дээ?
-Мөнгө гэхээр бусдын аз жаргалыг уландаа гишгэдэг хүмүүс хэнийг ч хайрладаггүй юм байна гэдгийг хүний нутагт очоод л ойлгосон. Тэд цайны мөнгө ч үлдээлгүй хармааг минь хоосолж орхиод л алга болсон. Юун ажил, нөгөө бэлэн байр, үнэгүй хоол. Эргэж би тэдний нэгтэй ньч өнөөдрийг хүртэл уулзаж чадаагүй явна. Даан ч дээ, бид чинь адилхан монгол хүмүүс шүү дээ гэж бодохоор л гол минь харлаж, хүний нутгийн газар шороог нулимсаараа л овоохон дэвтээх шив дээ. Дээрээс нь энд үлдсэн дөрвөн хүүхдээ бодохоор тэдэндээ л амь мэнд эргэж ирэх юмсан гэж бодох болсон.

-Туркад очоод хаана байрлуулсан юм бэ?
-Станбул хотын Чайлан дүүрэгт байрлуулсан. Тэнд ажилгүй монголчууд их олноор цугладаг газар. Энд намайг нөгөө ажилд зуучилсан хүн маань аваачаад ёстой л хувь заяанд минь даатгаад орхиод алга болсон. Хүн амьтан танихгүй, хэл ус мэдэхгүй ёстой л хамраараа газар шаана гэгч л болсон. Тэр үед л жинхэнэ эх нутгийн газар шороо торго шиг зөөлөн гэдэг үгний үнэнг ухаарсан даа.

-Чайлан дүүрэгт монголчууд олноор цугладаг юм бол танд туслах хүн олдоогүй гэж үү?
-Туркад очсон монголчуудын дунд хамгийн муухай, хамгийн өөдгүй бүр үгээр хэлэхийн аргагүй адгийн нэг зарчим үйлчилдэг. Тэр бол монгол хүн монгол хүнтэйгээ хэзээ ч бүү ярь. Монгол хүн бол монгол хүнийхээ дайсан гэсэн зарчим. Арай ч дээ гэж бодож, шаналахаас хэтрэхгүй юм. Тийм орчинд байсан гэдэгтээ ч итгэхгүй байна. Эндээс намайг ажилд зуучилна хэмээн залилсан хүмүүс ч надад тэнд очоод Монголчуудаасаа хол бай, тэдэнд бүү итгэ гэж захиж байсан. Энэ бол эндээс хүний наймаа хийж байгаа хүмүүсийн өөрсдийгөө илчлэхгүй гэсэн бас нэг арга юм даа. Энэ нь тэнд байгаа монголчуудыг нэгэндээ туслах сэтгэлийн шижмийг таслахад их үүрэг гүйцэтгэж байгаа гэж бодох болсон. Хэрэв чи Туркад очсон л бол Монгол гэдэг улс байдаг гэдгийг март гэж тэнд байгаа монголчууд зөвлөдөг. Мөнгөний төлөө хүний санаанд оромгүй их муу, муухай зүйлсийг хийдэг болж байгаа нь даанч харамсалтай.

-Очоод ажил хийж үзэв үү?
-Нохой хамартаа хүрэхээр усч гэсэн үг байдаг шүү дээ. Нэгэнт хармаандаа мөнгөгүй болсон тул ажил хайж гадуур явах болсон. Тэнд байгаа монгол эмэгтэйчүүдэд ажил олдоод байдаг юм билээ. Харин эрчүүдэд нь хийх ажил олддоггүй гэсэн. Би ажил хайсны эцэст нэг цайны газарт 12 хоног ажиллаад 70 лирийн цалин авсан.

-Арван хоёр хоног ажилласан гэхэд өндөр цалин юм биш үү?
-Авч байгаа мөнгөний тоо их юм шиг боловч энэ мөнгөөр тэнд амьдрана гэдэг гуйлга гуйхаас долоон дор. Юмны үнэ ханш манайхаас их өндөр. Нэг хайрцаг янжуур монгол мөнгөөр таваас долоон мянган төгрөг бол, архи хамгийн хямд нь хориос гучин мянга, манайд зарагддаг талхны гуравны нэг хэмжээтэй нь долоон мянга, нэг килограмм гурил хоёр мянга долоон зуу гээд бодохоор 70 мянган төгрөгний цалин хамарт ч үгүй, аманд ч үгүй алга болсон. Тэнд байгаа монголчууд махнаас гарахын тулд тахианы шулсан ясыг нэг килограммыг нь 1500 төгрөгөөр авдаг. Түүнийгээ буцалгаад гурил тавиад иддэг юм.

-Эмэгтэйчүүдэд ажил олддог гэж хэлсэн. Ямар ажил голдуу олддог юм вэ?
-Эндээс аваачсан хүмүүс зүгээр тэнд аваачаад гудамжинд орхиод алга болдог. Чамайг хэн нэгэн эрэгтэй ивээлдээ авч, Турк эзэндээ зарах бол энүүхэнд. Хэрэв ямар нэгэн ажил олдоод орлоо гэхэд цалингаа авахын тулд заавал эзэнтэй нь нэг оронд орох шаардлага тавьдаг. Сайхан амлаж, ажилд аваад цалин өгөх дөхөхөөр байрладаг өрөөнд шөнө хоёроос гурван цагийн үед орж ирээд унтах шаардлага тавьдаг. Хэрэв үгүй гэвэл тэндээс шууд хөөгдөнө. Олон ч удаа хөөгдөж, гудамжинд хоносон. Дулаахан орон тулдаа л хөлдөөд үхчихээгүй. Хамгийн өөдгүй, хамгийн новшийн хүмүүс бол Туркчууд гэж европынхон ярьдаг юм билээ. Тэд үнэхээр хүн муутай, онцгүй хүмүүс. Манайхаар бол европын хужаа нар гэсэн үг.

-Эрэгтэйчүүд нь ажил олдохгүй юм бол тэнд юугаа хийж байдаг юм бол?
-Олон хүн сайнтай муутай гэдэг. Зарим эрчүүдийг нь ажил хайгаад очихоор “Чи надад монгол хүүхнээсээ аваад ир. Тэгвэл ажил, мөнгө чамд өгнө” гэдэг гэсэн. Зарим нь Туркчуудын гар хөл болж, иймэрхүү замаар охидоо зарж амьдардаг юм шиг байна лээ. Хэрэв бүсгүй чинь царайлаг бол миний мөнгө олох хэрэгсэл гэж эмэгтэй хүнийг эрчүүд хэлдэг юм гэсэн. Тэнд эмэгтэй хүн бол хүн гэхээсээ мөнгө олох хэрэгсэл гэж эмэгтэй хүнийг хардаг. Бас эрчүүд нь хулгай их хийнэ. Хүнсний бараа их үнэтэй учраас ихэнхдээ хулгай хийж авдаг. Үүнийгээ “тонгороо” гэж нэрлэдэг. Бэлэн хувцасны дэлгүүрт ороод гарч ирэхдээ баахан хувцас давхарлаж өмсөөд л гараад ирнэ.

-Тэнд монгол эмэгтэйчүүд олон уу?
-Нэлээн олон байдаг бололтой юм билээ. Цэцэг цэврүү шиг сайхан монгол охид тэнд гунхаад л явж байна. Дөнгөж арван долоо, найм хүрч яваа охидоо харахаар хүний нутгийн хатууг улам л зүхмээр санагддаг. Наашаа харсан турк болгоныг царайчлаад эх оронгүй юм шиг тэнэж яваа тэд Монгол гэдэг улс байдгийг мартсан гэхэд болно. Эзэнгүй сүрэг лүү чоно хэрхэн дайрдаг шиг туркууд тэднийг бараа таваар шиг л үздэг. Зарим хүүхэн нь Туркчуудтай хамтран амьдарч, биеэ үнэлэх нь зүгээр л энгийн ажил гэхэд болно доо.

-Биеэ үнэлэх явдал их байдаг уу?
-Тэдний амьдрах арга бие үнэлэх л болж үлддэг. Энд баахан өр тавиад явчихсан хүмүүс буцаж ирэх аргагүй болдог. Түүнээс гадна хармаандаа ганц улаан мөнгөгүй үлдсэн хүмүүст өдөр хоногийг өнгөрөөх л зам үлддэг. Эх орон бол тэдэнд мартахаас өөр аргагүй тийм зүйл болж хувирдаг.

-Монгол охид биеэ үнэлээд гайгүй мөнгө олж чадах уу?
-Тэнд чинь монгол охидоос хямдхан юм байхгүй. Өдрийн хоолонд ороод дээрээс нь 20 лир авахад л бие үнэлсний хөлс төлөгдөж байгаа нь тэр. Харин орос хүүхнүүд их үнэтэй байдаг юм гэсэн.

-Туркчуудын амьдрал ер нь хэр юм вэ?
-Манайхаас долоон дор амьдралтай хүмүүс байдаг юм билээ. Эндээс ажилд зуучилж өгнө гэсэн хүмүүс их гоё гоё юм ярьдаг. Бараг л турк айл болгон зарцтай шахам юм хэлдэг. Гэтэл туркууд бараг бүгд шахуу түрээсийн байранд амьдардаг хүмүүс байдаг юм билээ. Түүнийгээ “Кералях” гэж нэрлэдэг. Өөрийн гэсэн орон байртай турк хүн ер нь ховор. Тэдний сарын цалин 700-800 доллар байдаг ч хамгийн хямд байрны хөлс нь сарын 500 орчим доллар байдаг гэсэн. Түүнээс гадна барьцаанд бас мөн хэмжээний мөнгө төлдөг гэж байна лээ. Харин байрнаасаа гарахад барьцааны мөнгө нь эргэж олддоггүй. Далан сая шахам хүн амтай энэ улсад манайхаас долоон дор амьдрал хаа сайгүй тааралдана. Тэнд очсон хүмүүс хамгийн түрүүнд хүн чанарын өчүүхэн ч үнэргүй болдог нь хамгийн аюултай юм даа.

-Аюулгүй амьдрах боломж ер нь хэр вэ?
-Тэнд очсон хүмүүсийн амь амьдрал дээсэн дөрөөн дээр л байдаг. Хоёр монгол эмэгтэйг хөлнөөс нь чулуу уяад дүүжилж алсан хэрэг гарсан гэнэ гээд нэг хэсэг шуугисан. Ямар ч бүртгэлгүй, хэн хаана явааг нь мэдэхгүй юм чинь хэн нь дүүжлэгдэж үхсэнийг ч мэдээгүй. Тэгээд ч тэнд байгаа монголчууд нэгнээ танихгүй шахам байдаг юм чинь хэн нь алга болсныг ч үгүйлж чадахгүй. Т гэж эмэгтэй найман сартай дутуу төрөөд эмнэлэгт хандалгүй хүүхдээ алаад хогийн саванд хаясныг нь Туркийн цагдаа нар хайж, хэсэг монголчуудыг баривчилсан тохиолдол ч гарч байсан. Буун дуу гарах нь манайханы чоно үргээж буу тавьдагтай л адил шахам болсон газар даа.

-Ингэхэд та яаж яваад Монголдоо эсэн мэнд ирж чадав аа?
-Би тэндээс 1903 луу ярьж тусламж хүссэн. Мөн гэрийнхэнтэйгээ холбоо барьсны дагуу тэд Тагнуулын байгууллагад хандсан юм билээ. Энэ байгууллага гадаад улсад хүнд байдал орсон иргэдийнхээ эрхийг хамгаалах талаар шуурхай арга хэмжээ авдаг юм байна. Үнэхээр өөрийгөө би азтай л гэж хэлэх байна. Наашаа ирэхдээ түр саатуулах байр буюу “Яванжи”-д нэг хоносон. Энэ нь гадаадын хүмүүсийг эх орон руу нь буцаахад түр саатуулдаг байр гэсэн үг. Тэнд ороод эх орон руугаа маргааш буцна гэсэн тэр өдөр би дахин төрсөн. Эх орон минь намайг хоёр дахиа өлгийдөж авч байгаа юм шиг л санагдаж байсан. Эх орон ямар үнэтэйг, эрх чөлөө зөвхөн монголд л байдгийг энд амьдрахад хамгийн их аз жаргалтай гэдгийг гадаадад зовлон үзсэн хүн болгон хэлэх байх. Эх орноосоо гадагш гарч аз жаргал хайна гэдэг хамгийн их эрсдэлтэй юм байна гэдгийг ухаарлаа. Үүнийг ч монголчууддаа хандаж хэлэх байна.

Ярилцсан: Б.Солонго

How to conduct better presentation?

Harvard Business Review -iin negen dugaart herhen "sain" iltgeh ve sedevt 1 iim zuil garsan baina. Onoodriig hurtel delgets ruugee harj barag unshihchaa ayddag baisan mani met n unshaad ooriinhoo bolhi noir hurgesen baidliig oorchloh geed uzej l baina. Ta ch gesen oroldood uzeerei.

Strategies for Reducing Stage Fright:
1. Understand that your listeners want you to do well.
2. Believe you know more than your audience.
3. Familiarize yourself with the setting.
4. Get to know some of the audience before you speak.
5. Prepare your message; indeed, over prepare.
6. Imagine questions that might be asked.
7. Memorize the first and last minutes of your presentation.
8. Focus on the audience, not on yourself.
9. Never tell the audience you are nervous.
10. Talk positively about your presentation to yourself.
11. Turn your energy into something positive.
12. Be flexible and adaptive during your presentation.
13. Understand that no presentation is “that important.”
14. Remember that you are not a good judge of how nervous you appear.
15. Believe compliments on your presentation.
16. Think! Plan ahead to avoid problems.

O. Ganzorig: Hyamral araatanlag heregleenees uudeltei

Minii bodloor manaidaa l ediin zasag sanhuugeeree urdaa barih tolgoinuudiin neg n bolovuu gej boddog Financial Markets Association buyu Санхүүгийн зах зээлийн холбооны Ерөнхийлөгч Ө.Ганзориг iin yariltslag internet deer garsan baina.

Ene araatanlag heregtsee n huvi humuust horongojih setgelgeeg toruuldgeeree ashigtai hedii ch niigemdee yamar hortoi tuhai ih saihan ilerhiilsen baina.

Dahin dahin unshihad ch iluudehgui saihan yariltslaga bolson baina. Tiimees buren eheer n avaad niitelchihye gej shiidlee.

Tegeed odoogiinhoo ene bugshirsen hogiin niigmeesee garah arga bol
1. Huvi hun ooroo uhamsartai baij ooroo oorteigee, hondlongiinhoo humuust eyregeer nolooloh
2. Ingesneer niigmiin hyanaltiin system saijirch iluu neelttei, hyanaltiin togtoltsoo sain boloh yum.

Manai neg saihan zuir ug baidag shuu dee, Biye zasaad geree zas, geree zasaad toroo zas gej. Tovchhondoo ene ugiig l heleh gesen yum bolov uu. Tiimees hun bugd hicheetsgeegeed uyiinhendee. Daraagiinhaa uyiinhend "ulger" leh uchirtai yum l daa. Turk ulsiig baiguulagch aldart tsergiin janjin Ataturk bas negentee helsen baidag yum. Bi zaluuchuuddaa l naidaj baina gej. Ter 1920 iod onii niigmiin elituud n yag onoogiin manaih shig hogiin shunaltai, huvia bodson archaagui yumnuud baisan yum. Tiimdee ch erh choloo, tusgaar togtnoliinhoo tolo daitaj, ter uyiin zasgiin erhend baisan humuus n Europe ruu garch zugatatsgaasan baidag yum. Manaih eh oronch zaluuchuuda al demjmeer baigaa yum. Yamartai ch say hyamral gej yu bolood ongorson bolon manaihnii setgehuid yu bolj baigaa tuhai ih saihan oguulsen baina. ENJOY !!!


Иргэд эдийн засгийн хямрал аль шатандаа явж байгаа, хэзээ эцэс болохыг мэдэхийг хүсч байна. Гэтэл энэ талаар тоймтой мэдээлэл өгчих хүн манай төр засаг хийгээд, эдийн засагчид дотор алга мэт.

Гадна, дотны хэвлэлээр АНУ-аас эхтэй хямрал дуусч, эдийн засаг эргэн сэргэж байгаа гэх ч нөгөө талд хямрал улам даамжирч буй тухай мэдээллүүд хөвөрч байна. Энэ нь ч дэлхийд данстай томоохон корпорациудын дампуурлаар батлагдсаар.

Бид энэ удаагийн GoGo Cafe буландаа Санхүүгийн зах зээлийн холбооны Ерөнхийлөгч Ө.Ганзоригийг урьж олон улсын болоод дотоодын эдийн засгийн хүндрэлтэй асуудлуудаас хэрхэн гарах талаар ярилцлаа. Сонирхолтой нь бидний яриа хямрал гэхээсээ “өвчлөл”-тэй илүү “зууралдсан” юм.

БИД АЛЬ Ч ТОХИОЛДОЛД БҮГД ХОЖИГДОХ ТОГЛООМООР ТОГЛОЖ БАЙНА

-Таны хувьд энэ хямралыг хэрхэн харж байна вэ?
-Мэдээж олон янзын тайлбар хийгдэж байна. Миний зүгээс энэ ярилцлагаар хүмүүст арай өөр зүйл, санааг өгөхийг зорилоо.

Ер нь бид хямралаас гарахгүй гэж хэлмээр байна. Учир нь хямрал яагаад болсон шалтгаанаа эхлээд оношлох ёстой. Жишээ татвал, уушгины хүнд үрэвсэлтэй хүн байсан гэж бодъё. Энэ хүн үрэвсэлтэй учир мэдээж ханиалгана. Ханиана гэдэг тэр хүнийг үрэвсэлтэй байгааг илэрхийлж буй шинж тэмдэг. Тэгэхээр ханиалга дарах эм уугаад зүгээр болж болно. Гэхдээ энэ нь үрэвслээ эмчилж чадахгүй. Хүнээр бол бид ийм байдалд орчихоод байна.

Удахгүй бид хямралаас гарсан гээд яахав ярих байх л даа. Гэхдээ үндсэн хямралаасаа гарч чадахгүй. Ханиалгыг л дараад өнгөрч байгаа хэрэг.

Одоо яагаад ханиасан шалтгааныг яръя. Энэ асуултын цаана “үрэвсэл байгаа болохоор” гэж хэлнэ. Тэр үрэвсэл нь дэлхийн суурь эдийн засаг, нийгмийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь алдагдчихсан явдал юм.

Ардчилал гэдэг чөлөөт зах зээлийн тогтолцоог урамшуулдаг. Энэ тогтолцоогоор бид сүүлийн 20 жил, олон улсад 100, 200, 300 жил явж ирлээ. Ингээд бодоод үзэхээр энэхүү тогтолцоо өөрөө буруу болчихож байгаа юм. Яагаад буруу болсон бэ гэдгийг би баримтаар хэлье.

Хамгийн эхэнд хэлэх зүйл бол хэрэглээг дэмждэг явдал. Гэтэл хэрэглээ ухаалаг байна уу гэдэг асуулт гарч ирнэ. Ямар хэрэглээг ухаалаг гэж ойлгох вэ. Хүн болгон үнэтэй машин унаад, өмсөхгүй байж олон хувцас худалдан аваад, өчнөөн хоол хүнсний бүтээгдэхүүн хэрэглэхгүйгээр хаяад л, өөртөө шаардлагагүй том байранд амьдраад л байгаа явдлыг чөлөөт зах зээл, ардчилсан нийгэм өөрөө урамшуулаад байдаг. Гэтэл энэ нь өөрөө араатанлаг хэрэглээ гэдэг ойлголтыг гаргаж ирж байна. Араатанлаг гэж юуг хэлээд байна вэ гэхээр ирээдүй хойчоо, хажуудаа сууж байгаа хүнээ бодохгүйгээр хэрэглэхийг хэлдэг.

Жишээ нь, завин дээр хязгаарлагдмал усны нөөцтэй хүмүүс явж байтал нэг нь бүгдийг нь уучихтай адил. Уучихсан ч гэсэн нөгөө хүн маань олон хоног тэсэхгүй ш дээ. Тэртээ тэргүй физиологиороо энэ хүн илүүдэл усаа биенээсээ гаргана. Өөрөөр хэлбэл тэр хүнд уусан ус үлдэхгүй гэсэн үг. Ингээд завин дээр явсан бусад нь ч, ус уусан хүн нь ч харангадаж үхнэ. Энэ бол “lose - lose game” буюу аль ч тохиолдолд бүгд хожигдох тоглоом. Бид ийм л байдалд орчихоод байна.

-Тэгэхээр дэлхийн эдийн засаг ийм болчихлоо. Үүнийг бид юунаас харж болох вэ?
-Газрын тос, зэс, алт, нүүрс, уран, цайр зэргийн үнэнээс харж болно.
Дээрээс нь хүнсний бүтээгдэхүүний хямралд дэлхий нэрвэгдсэн. Бид хэрвээ мартаагүй бол 2007 оны сүүлээр дэлхий “food crisis” буюу хүнсний бүтээгдэхүүний хямралд өртсөн. Хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ огцом нэмэгдсэн.

Будаа, гурилаа яах вэ гээд сандарч байтал ашгүй Казахстан, Хятадад сайхан хур, бороотой жил таарч маш их ургац аваад аварсан. Хэрвээ ийм зүйл болоогүй байсан бол одоогийн дэлхийн эдийн засгийн хямрал хоёр дахин илүү хүчтэй тусах байсан.

Гэтэл үүнийг нэг ч эдийн засагч ярихгүй л байгаа байхгүй юу. Азаар гарсан зүйлээ ш дээ. Тэгэхээр бид зөндөө олон жил “азаар” явлаа л даа.

МАНАЙХАН ИХ УХААНТАЙДАА ЗЭСИЙН ҮНИЙГ ӨСГӨӨГҮЙ

-Монголын хувьд?
-Монголын хувьд ч тэр. Монголын эдийн засаг “азаар” л явж байгаа гэж би томъёолдог. Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого, эдийн засгийн суурь стратеги нь хаана явж байна? Байхгүй ш дээ, байхгүй. Тэрийг цаас байна гэдгээр “байна” гэж үздэггүй. Харин хүн болгон ойлгоод, яам, тамгын газар гээд төрд зүтгэж байгаа хэдэн зуун мянган хүн, бизнесийн салбарынхан бүгд нэгдсэн нэг алхмаар явж байж энэ Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого, эдийн засгийн урт хугацааны стратеги болж байна гэж ойлгоно уу гэхээс хэн нэг эрдэмтэн эсвэл төр, засгийн түшмэл 100 хуудас цаас бэлтгээд Ерөнхий сайдын өрөө рүү шидсэнийг Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого байлаа гэж ярих нь утгагүй л дээ.

Олон улсад страгтеги байна уу байна. Гэхдээ энэ стратеги сууриараа асуудалтай болжээ гэдгийг хэллээ. Хямрал гэж юуг хэлдэг вэ гэхээр эдийн засгийн доройтол ч биш, уналт ч биш. Ямар үеийг хямрал гэх вэ гэхээр систем нь буруу болсон үеийг хямрал гэж нэрлэдэг.

Дээр ярьсан хэрэглээнд суурилсан эдийн засаг болохгүй байгаа учраас систем буруу болсон гэж үзэж байна. Үүнээс дэлхийн бүх улс орон яаж гарах гэж байна вэ гэхээр хэрэглээгээ дахин дэмжих байдлаар. Засгаас их хэмжээний мөнгө өгөх гээд байна ш дээ. Иргэн бүртээ 500 долларын чек өгөөд дэлгүүрт очиж бараа худалдаж ав гээд байна. Хэрэглээнээс болсон хямралаа дахиад хэрэглээгээрээ давах гээд байна. Дараагийн шат юу вэ. Яг адилхан газрын тос, зэсийн үнэ өснө. Дахиад л хямрал болно, ойлгомжтой. Яагаад гэвэл бид суурь өвчнийг нь анагаагаагүй болохоор.

Монголын хувьд эдийн засгийн хөгжил бусад орноос таван үеийн хойно буюу, 100 жилээр хоцорч байгаа болов уу гэж боддог. Хаана бид ингэж хоцрогдож вэ гэхээр тархи сэтгэхүйдээ.

Бид хэдий өнөөдөр Америкт гарсан хамгийн сүүлийн үеийн шинэ загварын машин унаад явж байгаа ч яг тэнд байгаа бизнесмен шиг сэтгэж чадахгүй. Тэр хүний таван үеийн өмнөх хэд дэх өвөг эцгийнх ч юм өнөөдрийнх шиг машин унадаггүй байх үеийнх нь зүйлийг бид бодож эхэлж байна. Үүнийг хэн өөрчлөх вэ гэдэг дээр их олон хүнтэй ярилцаж үзлээ. Ердөө төр засаг л өөрчлөх ёстой. Өөр арга байхгүй. Энэ үүрэг хариуцлагыг угаасаа үүрч очсон хүмүүс юм чинь.

УИХ-ын гишүүнээр Монгол Улсыг хөгжүүлэхээр очдог гэж би бодохгүй байна. Яагаад гэхээр бүх иргэнд нэг сая төгрөг өгөөд ямар ч өөрчлөлт гарахгүй. Яг л бахь байдгаараа байж байна. Харин ч сөрөг үзэгдлүүд гарна. Эдийн засагчид бүгд хэлж байгаа. Хүмүүсийг залхуу болгоно гэж.

Тэгвэл тэд юу хийх ёстой вэ. Монголын ард түмний хүсэл, тэмүүлэл, зорилгыг өөрчлөх ёстой.

Одоогийн эдийн засгийн хямралаас бид зэсийн үнэ дахиад өсч байгаа учир үүнийг дагаад гарчихна л даа. Түүнээс биш манайхан их ухаантайдаа биш, төр зөв алхам хийсэндээ зэсийн үнэ нэмэгдээгүй ш дээ. Олон улсын зах дээр зэсийн үнэ өсч байгаа л зүйл.

ЭРЭЭНЭЭС АВЧИРСАН ДААШИНЗ, ПАРИСЫН ЗАГВАРЫН ДААШИНЗЫГ ХАРААД МАНАЙ ДУНДАЖ ИРГЭН ЯЛГАЖ МЭДЭХ ҮҮ

-Өнгөрсөн жил зэсийн үнэ рекорд дээд хэмжээндээ хүрч манайхан нэлээд баярхсан. Тухайн үед танай холбооноос зэсийн үнэ өндөр байгаа ч эргэж бууна. Тиймээс эрсдэлийг сааруулах арга хэмжээ авах тухай ярьж байсан. Үүнийг ойлгоогүй. Харин үнэ бууж болдог юм байна гэж мэдэрсэн хүмүүс одоо эрсдэлийг сааруулах арга хэмжээ авч байгаа нь бас л нэг их ажиглагдахгүй байх юм.
-Хамгийн харамсалтай нь тийм. Өөрөөр хэлбэл суурь сэтгэхүй огт өөрчлөгдөхгүй байгаа юм.
Би улстөр, эдийн засаг хоёрыг шууд холбож яримаар байна. Миний хувьд улстөрд огт хамааралгүй хүн гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх.

Тэгэхээр хүмүүсийн сэтгэхүйг өөрчлөхийн тулд нийгмийг эхлээд ангилах хэрэгтэй. Ингээд харахаар төр засгийн, бизнесийн лидерүүд, ямар нэгэн босго даваад гараад ирчихсэн компанийн захирлууд хамгийн түрүүнд бичигдэнэ. Энэ хүмүүс эерэг өөрчлөлтийг хийж эхлэх хэрэгтэй. Ард түмнийг өөрчлөх тэр хүнд ачаа нуруун дээр нь очиж байгаа боловч түүнийг авахгүй байна.

Энд дахиад араатанлаг бизнес гэдэг ойлголт гарч ирнэ.

Эхлээд би бизнесийн салбарыг яръя. Орчин үеийн бизнесийн урсгал, чиглэл “ирээдүйн хэрэглэгчээ өнөөдөр бэлтгэх” гэдэг зорилготой явж байна. Манай бизнесменүүд үүнийг ойлгоддоггүй. “Урт хугацаанд тогтвортой байна аа” гээд магадгүй нэг сониноос уншчихаад ярьдаг. Жинхэнэ утгаараа энэ юу гэсэн үг вэ гэхээр худалдан авагчийг урт хугацаанд, тогтвортой худалдан авах чадвартай болгоход бэлтгэнэ гэсэн үг. Ингэхийн тулд өнөөдөр хэрэглэгчдэд чанартай, боломжийн үнэтэй үйлчилгээг өгөх ёстой. Дээрээс нь дахиад бид нарын огт өгнө гэж ярьдаггүй нэг зүйл юу вэ гэхээр үйлчлүүлэгчдэдээ боловсрол олгох ёстой. Харилцагчийг боловсруулна гэж хэлдэг. Харилцагчийг бүтээгдэхүүнийг таньж, мэддэг болгох ёстой.

Жишээ нь Эрээнээс авчирсан даашинз, Парисийн загварын даашинзыг хараад манай дундаж иргэн ялгаж мэдэх үү? Тэгэхээр бид хэрэглэгчээ боловсруулах хэрэгтэй байгаа биз.

Яагаад чанартай бүтээгдэхүүн хэрэглэх ёстой вэ гэдгийг ойлгуулах ёстой. Ингэж байж урт хугацаанд харилцагч, бизнесмен хоёрын дунд итгэлцэл бий болж худалдан авагч чинь илүү урт насална. Меламинтай сүү авчраад л зараад байвал худалдан авагч чинь хэдэн жил тэр сүүг уух вэ. Хортой бүтээгдэхүүн үйлдвэрлээд зараад л байвал худалдан авагч нар удахгүй хавдар болоод үхнэ ш дээ.

Дээрх зүйлийг л хийж чадахгүй байгаа хүн араатанлаг бизнесмен болно гэсэн үг.

За, улстөрч, төрийн албан хаагчийн тухайд ярьвал хамгийн түрүүнд төрийн үүрэг юу юм бэ гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Бид нар ер нь нэг хойшоо суугаад бодох ёстой байхгүй юу. Би хэн юм бэ гэдгийгээ. Хоёр сая 800 мянгуулаа.

Яам, тамгын газрын мэргэжилтэнгүүд бүгдээрээ “би яагаад энд ирсэн юм бэ” гэдгээ бодох ёстой. Үүнийг бодохын тулд төр гээд нэг завь байгаад байна аа даа. Энэ завины зорилго, чиглэлийг ойлгох ёстой. Ингэхийн тулд төр гэдэг зүйл яагаад үүссэн юм бэ гэдгийг нэг удаа харчих хэрэгтэй юм. Интернэтээр ороод л харчих хэрэгтэй, минутын л ажил.

Энэ дээр юу бичсэн байдаг вэ гэхээр төр гэдэг ард иргэдийн сайн сайхан байдлыг хангах, хамгаалахын тулд л байгуулагдсан гэж байгаа. Анх зэрлэг омгууд байхдаа нэгнийгээ ахлагчаараа томилж байсан зорилго өнөөдрийг хүртэл яг ижилхэн. Хэрвээ үүнийг ойлгоогүй бол түүнийгээ бодох хэрэгтэй. Энэ зорилго ард түмний сайн, сайхан байдлыг хангах гэж байгаа ш дээ.

Хэзээ ард түмний сайн, сайхан байдал хангагддаг вэ гэхээр урт хугацаанд, сайн сайхан орчинд амьдрах үед.

-Ингээд ярихаар бид дэд бүтэц ярих хэрэгтэй боллоо?
-Тэгж байна. Улаанбаатар хотын замыг хар. Өглөө гэрээсээ гарахад л шороо шуураад нүүр, үс рүү шигээд л, машинаар явахаар донслоод л. Донсолсноосоо болоод миний сэтгэл тавгүйтэж, тогтворгүй болоод бие бие рүүгээ хаазлаад уурлаад эхэлж байгаа юм. Ингээд өглөө ажил дээрээ ороод ирэхдээ аль хэдийнэ би стресстээд хүрээд ирдэг. Энэ бол хамгийн эхний жишээ. Үргэлжлүүлбэл энэ утааны асуудал байна.

Утаа бол ердөө төрийн үүрэг! Үндсэн хууль дээр заачихсан гээд байгаа юм л даа. Монгол Улсын иргэн дуртай газраа амьдарна гээд. Гэтэл Ардчилал дээр тулгуурлаж гарсан энэ Үндсэн хуулийн чинь суурь хөрс нь юу гэхээр “Таны эрх миний эрхээр хязгаарлагдана” гэж байгаа. Энэ бол үндсэн зарчим. Тэгэхээр Үндсэн хуулийн заалт өөрөө буруу байна гэдгийг хэлээд байгаа биз.

Хотын хүн амын тал орчим хувь нь байранд амьдардаг. Өөрөөр хэлбэл шууд утгаараа бусдын уушгийг хордуулах утаа гардаггүй. Гэтэл Үндсэн хуулиар хаана ч амьдарч болно гээд дахиад нийслэлийн тал орчим иргэн утаа гаргаад амьдраад байна. Энэ хүмүүс өөрсдийнхөө болоод үр хүүхдүүдийнхээ, хотын бусад иргэний эрхэнд халдаад амьдраад байгаа биз. Тэгэхээр энэ юуг хэлээд байна вэ гэвэл бид ардчиллын суурь зарчмаа зөрччихсөн. Төр энийг л хийх ёстой. Ерөөсөө маш ойлгомжтой байгаа биз. Төр энэ утаа, шороог байхгүй болгож, замыг засах ёстой. Хийх ажил маш их байна. Үүнийг л ойлгохгүй байгаа юм шиг харагдаад байна. Яагаад ойлгохгүй байна гэж хэлж байна гэхээр утаа, шороо нь жил болгон нэмэгдээд байгаа биз. Бодитой баримт байна. Миний таньдаг бүх хүн харшилтай болчихлоо. Юунаас болж харшилтай болдог вэ. Энэ бохирдлоос болж байна.

Төр ажлаа хийхгүй, хийж чадахгүй байгааг л харуулж байгаа явдал.

-Бүгдийг төр лүү чихэх нь бас хэт туйлширсан зүйл байх?
-Би бүгд бодох ёстой гэж хэлсэн. Төрийн байгууллагат асуудал тавихаар яадаг вэ. “Тэр яам, энэ газар шийдэх ёстой” болчихдог. Энэ үгүй юм. Асуудлыг тухайн газрын манаачаас нь авахуулаад шийдэх ёстой.

Монгол хүний нэг шүүмжлүүштэй хандмаар зүйл байна. Наад захын сониноос харахаар л байж байдаг. “Монгол хүний оюуны чадавх ийм өндөр, мундаг гайхамшигтай” гээд. Үүнийг ойлгож байна л даа. Гэхдээ бид шүүмжлэх юм аа шүүмжлээд засах зүйлээ засдаг байх хэрэгтэй биз дээ. Хэрвээ бид ухаантай мундаг юм бол дэлхийн 200 гаруй оронд хүний хөгжлийн үзүүлэлт, эдийн засгийн индексээр яагаад үргэлж сүүлийн байранд ордог юм. Бид яагаад “Азийн цагаан дагина” нийслэлтэй улс байсан байж тухайн үед урцанд амьдардаг шалдан, нүцгэн хувцас ч өмсөхөө мэддэггүй байсан Африкийн орнуудтай адилхан үзүүлэлттэй гараад байна, одоо. Би арьс өнгөний үзэлтэн биш л дээ. Ер нь энэ бол факт ш дээ.

1960 онд Сингапур намаг балчгандаа живсэн аймшгийн газар байсан. Өнөөдөр юу болчихов оо. Биднээс 300 жилээр түрүүлээд хөгжчихсөн байна ш дээ.

Өөрчлөлтийг Монголын иргэн бүр өөрөөсөө эхэлж хийх ёстой. Би онцгойлон бизнес эрхлэгчид, төр засагт ажиллаж байгаа хүмүүс үлгэрлэн үзүүлэх ёстой гэж боддог. Ер нь өнөөдөр бидний ийм ядуу дорой амьдарч байгаа нь бидний бүгдийнх нь буруу.

Бүгдээрээ муу байгаад байхгүйн тулд бидэнд үлгэр хэрэгтэй.

Дээр дурьдсан хүмүүс үлгэр, жишээ үзүүлэх ёстой.
Дандаа эрээний хувцас өмсдөг хүнд парисын хувцсыг нэг, хоёр удаа өмсүүлж байж хувцас гэж юу байдгийг мэдрүүлнэ.

Арал дээр байсан хүн бурханы номлол ерөөсөө сонсоогүй баахан нүгэл үйлдэж үйлдэж нас барсан хойно бурханы шүүх дээр очоод яах вэ гэдэгтэй яг адилхан. Энэ хүнийг яах юм. Яах ч үгүй ш дээ. Яагаад гэвэл тэр юу ч мэдээгүй юм чинь.

Тэгэхээр энэ мэдрүүлэх ажлыг төрийн, компанийн зардлаар гадагшаа дотогшоо сургууль, соёлд явдаг, өөрийгөө элит гэж боддог хүмүүс хийх ёстой.

МАНАЙ БАНКНЫ САЛБАРТ ОЛОН УЛСЫН САНХҮҮГИЙН ХЯМРАЛ ШУУД УТГААРАА НӨЛӨӨЛӨХГҮЙ

-Таны хувьд банкны салбартай нэлээд ойр ажилладаг хүн. Өнгөрсөн хоёр, гуравдугаар сард манай банкны хадгаламж 60 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдсэн гээд байгаа. Ер нь банкны салбар хэцүү байдалд орж байна гэж зарим хэвлэлээр бичиж байна. Таны хувьд яаж харж байгаа вэ?
-Ер нь манай нийт иргэд ашиг хонжоо хайх сэтгэлгээтэй юм байна гэдэг нь ажигдлаа. Монгол хүн түргэн сэтгэлгээтэй. Энэ нь сайн, болон муу талтай. Сайн тал нь шинэ зүйлийг хүлээж авахдаа хурдан, сэргэлэн. Энэ нь бас нүүдэлчин соёлтой ч холбоотой. Нөгөө талаас юу ажиглагдсан бэ гэхээр эдийн засаг хүндрэлд орохоор ард түмэн буурьтай суугаад байж байвал төр засаг бодлого явуулахад арай илүү үр дүнтэй, хэрэгжүүлэхэд хялбар болно. Тэгэхгүй манайхан арай илүү хуйлраад байна. Сая 60 тэрбумаар нэмэгдсэн гэдэг чинь өмнө нь гарсан мөнгө л буцаж орж ирж байгаа хэрэг. Түүнээс биш Монголчууд гэнэт баяжсан зүйл байхгүй.

Нэг хүн санаандгүй доллар, төгрөгийн ханш 2000 төгрөг болох нь ээ гээд хэлэнгүүт л гүйж очоод хадгаламжинд байсан хэдэн төгрөгөө долларын хадгаламж болгоод л. Ханшийн өсөлтийг манайхан өөрснөө хийдэг байхгүй юу. Хамгийн энгийн жишээ, 500 хүн нэг сая төгрөгийн хадгаламжаа доллар болгоно гээд хар зээх дээрээс доллар хамахаар чинь юу байх вэ дээ. Долларын ханш өснө шүү дээ.

Гэтэл зах зээл нь хөгжчихсөн орнуудад огт ийм зүйл болдоггүй. “Би ухамсартай, хариуцлагатай байх ёстой” гэж бодоод л хүлээцтэй сууж байдаг. Манайд бол эсрэгээрээ байна.

-Энэ нь хүмүүсийн буруу биш байх л даа. Ядуу байгааг харуулж байгаа хэрэг биш үү?
-Би буруу гэж хэлээгүй. Энд хоёр зүйл ажиглагдаж байгаа биз. Нэг нь дээр хэлсэн манайхан аливаад их ашиг хонжоо харж ханддаг. Хоёрдугаарт төр, засаг системдээ итгэхгүй байгаа юм байна гэдгийг харуулж байгаа хэрэг л дээ. Энэ хоёр хүчин зүйл хоёулаа байна.

Ер нь итгэл жаахан сул байгаа юм байна шүү гэдгийг төр засаг, банкууд ойлгох хэрэгтэй байх. Гэхдээ итгэл сул байна гээд үүнийг ашиглаж болохгүй.

Ингэх юм бол нөгөө араатанлаг шинж рүү орно. Яахав, доллар 2000 хүрнэ гэдэг цууг гаргасан нэг болоод нэлээд хэдэн хүн жаахан мөнгө хийсэн байх л даа. Тэр хүн үнэтэй машин авч унах байх. Гэхдээ л энэ хүн хагархай замаараа явахаараа явж, шороо шуурдагаараа шуурна. Хэчнээн үнэтэй машинтай байсан ч хүүхдүүд нь хортой утаагаараа амьсгалах нь хэвээрээ л байна. Яг нөгөө завины үлгэр шиг. Тухайн үедээ шунаглаад ганцаараа уугаад сайхан болсон ч эцсийн дүндээ бүгдээрээ үхнэ. Ийм л зүйл болоод байна.

-Манайхан долларын ханшийн савлагааг их олон янзаар бодож, хийдэг. Тухайлбал “Ерөнхийлөгчийн сонгууль болох гэж байгаа болохоор долларын ханш буугаад байна. Сонгуулийн дараа эргээд өснө” гэдэг ч юм уу. Нэг ийм төөрөгдөл хүмүүст байгаа юм шиг.
-Долларын ханшийг та бид буюу эрэлт, нийлүүлэлт хийж байгаа хүмүүс тогтоодог болохоос тэр шинээр сонгогдсон юм уу, хуучин улирсан Ерөнхийлөгч Монголбанк, арилжааны банкны бүх дилер лүү утас цохиод “одоо буулга, өсгө” гээд хэлэх ямар ч боломж байхгүй ш дээ.

Үүнийг ойлгохыг хүсэхгүй, цуу ярианд автаж байгаа хүмүүс өөрсдөө л алдагдал хүлээнэ.
Зүгээр л бод доо. Солонгост ажил хийж байгаа манай Монголчууд ажлаа сайн хийгээд доллар их явуулаад байвал долларын ханш бага зэрэг бууна. Уул уурхайн томоохон гэрээнүүд зурагдаад, хөрөнгө оруулалт орж ирвэл мөн долларын ханш бууна. Ийм тохиолдол ч бий. 2005, 2006 онд “Бороо гоулд” манайд хөрөнгө оруулалт хийсэн. Алт, зэсийн үнэ нэмэгдээд ирэхээр долларын ханш бага зэрэг буурч байсан. Энэ бол зүгээр л эдийн засаг. Ямар ч улстөртэй холбоогүй.

-Банкны салбарын хямралын талаар?
-Энэ талаар өөрийгөө эдийн засагч гэж нэрлэсэн хүмүүс Монголын банкны салбарт хямрал нөлөөлөх үү, үгүй юу гэдгийг таавар, оньсого мэт зүйлүүд их ярилаа.
Техник зүйл яръя л даа.

Олон улсын санхүүгийн хямрал бидэнд яаж нөлөөлж болох вэ гэвэл хоёр л зам бий. Нэгдүгээрт, бидний гадаадад оруулсан хөрөнгө оруулалт муудах. Энэ бол гадаадын компаниудын хувьцааг худалдаад авчихсан байсан чинь хямрал нөлөөлөөд олон улсын бирж дээр хувьцааных нь үнэ ханш унах явдал гэсэн үг. Ийм зүйл Монголд байсан уу. Байгаагүй ш дээ. Монголын банкны актив гадаадын хөрөнгийн зах дээр огт байршаагүй байсан.

Хоёрдугаарт, гадаадаас Монголд мөнгөө хийчихсэн байж байгаад буцаагаад хөрөнгөө татах эсрдэл байна. Гадаадаас манайд мөнгө байршуулсан тохиолдол байсан. Гэхдээ нийт активын 15-20 орчим хувь нь л гадаадаас татсан эх үүсвэрээс бүрдсэн байсан. Энэ бол хугацаатай гэрээ, хэлцэл учраас хугацааныхаа дагуу л гарч байгаа. Нууц биш. Нөгөө талаас гадаадаас хөрөнгө оруулсан хүмүүсийн мөнгө олон улсын хөрөнгийн зах дээр маш бага хувь эзэлж байсан. Өөрөөр хэлбэл эдийн засагт хортой нөхцөл үзүүлхээргүй.

Шууд байдлаар олон улсын санхүүгийн хямрал манайд яаж нөлөөлөх вэ гэдгийг би ярилаа. Шууд бусаар нөлөөлөхийг ярьж бас болно. Жишээ нь, манайх руу орж ирэх гэж байсан их хэмжээний мөнгө больдог ч юм уу. Ийм зүйлүүд бол байгаа.

Гэхдээ энэ нь бусад орнуудтай харьцуулахад харьцангуй бага.

БАЙРНЫ ҮНЭЭ БУУЛГААД АРААТАНГУУД АЛДАГДАЛ ХҮЛЭЭХ ЁСТОЙ

-Манай банкууд “энэ хямралтай шууд холбоотой. Тухайлбал Анод банк томоохон зээлдэгч нар нь барилга, замд хөрөнгө оруулсан. Гэтэл энэ салбарууд олон улсын хямралд өртөөд зээлийг эргэн төлөлтгүй болгосон” гээд байгаа.
-Барилгын салбарын тухай ярихад тус салбарын хямрал бүр эртнээс эхэлсэн. Яг хаанаас эхэлсэн бэ гэдгийг хэлэхэд бас хэцүү. Тоймтой зүйлээс нь яръя гэвэл моргэйжийн зээлийг бид мэднэ. Бага, дунд орлоготой, мөнгө цуглуулж чадаагүй иргэдэд орон сууцтай болох боломжийг олгодог. Байр худалдаж авахын тулд банкнаас зээл авна. Урт болон дунд хугацааны, бага хүүтэй зээлийг банкууд гаргана гэсэн үг. Ингээд иргэдийн эрэлт нэмэгдэнэ. Тэгэхээр зах зээлийн хуулиараа эрэлт их байгаа учир үнэ нэмэгдэнэ гэсэн үг. Ийм үзэгдэл ерөнхийдөө явсан.

Эрэлт өсч байгааг бизнес эрхлэгчид соргогоор анзаарч барилга огцом баригдаж эхэлсэн. 2005 оноос тэсрэлт болсон гэж хэлж болно. Ингээд тэсрэлт гарсан чинь Монголд нөгөө барилгын материалийг үйлдвэрлэдэггүй болж таарсан. Ихэнх нь буюу 70-80 орчим хувь нь хятадаас зөөдөг байсан. Маш том асуудал үүсч байгаа биз. Ингээд Хятадаас авахаар болтол манай төмөр замын хүчин чадал дийлээгүй. Тэгээд Эрээнээс Улаанбаатар руу орж ирж байгаа барилгын материал хоёр дахин үнэтэй болж эхэлсэн. Төсөөлж байна уу. Бид глобальчлалын эрин үед амьдарч байгаа. Дэлхий даяараа үнэ нэгдсэн байдлаар их ойролцоо болж ирж байгаа ш дээ. Тээврийн систем маш сайн хөгжсөн. Гэтэл Монголд байдал ямар байна вэ.

Үүнээс буруутан нь хэн бэ гэдгийг олох хэцүү байгаа биз. Бүгдээрээ буруутай болно.
Яагаад орон сууцны эрэлт их байгааг, нэмэгдэхийг мэдээгүй юм бэ. Мэдсэн бол яагаад тээврийн хүчин чадлаа сайжруулаагүй юм бэ.

Яагаад өнөөдөр 2009 онд одоо л нэг вагон авна гээд яриад явж байгаа юм. Энэ юуг харуулж байна вэ. Төлөвлөлт, стратеги байхгүйг л дахиад харуулж буй хэрэг. Энэ улс орон, эдийн засагт юу болж байгаа талаар ямар ч ойлголт байхгүй, төр засагт.

Ердөө байрны үнийн зохиомол шок үүссэн. Метр квадрат нь 350 ам.доллар орчим байсан байр шууд 600, 700 болж нугарсан. Дээрээс нь газрын наймаа гэдэг зүйл хүчээ авснаас болж орон сууцны метр квадратад эзлэх газрын өртөг нэмэгдсэн. Ингээд зогсоогүй. Энэ бизнес араатанлаг болж эхэлсэн, 2008 онд. Тээврийн шок чинь 2007 онд гарсан.

2008 онд юу болсон бэ гэхээр барилгын компаниуд баригдаад дуучихсан барилгуудаа “дараад хэвтчихсэн”. Үнийг нь өсгөх гээд. Үнэ өсөхөөр зарах гээд ч юм уу. Байрны үнэ сар болгон нэмэгдээд байдаг. Гэтэл сар болгон зарагдаагүй байрны тоо нэмэгдээд байсан. Ерөөсөө ийм явдал болсон. Зохиомлоор зарагдаад дууссан гэж байрны үнийг өсгөсөн. Гэтэл зах зээл гэдэг өөрөө механизмтай. Жишээ нь, нэг шил кока колаг 150 төгрөгөөр чамд зарвал чи авч ууна. 200 төгрөгөөр зарсан ч чи авч ууна. 300 төгрөгөөр зарвал чи “өөх” гэж нэг бодоод аваад л ууна. Харин би чамд 150 төгрөгний үнэтэй шилтэй колаг 500 төгрөгөөр зарвал чи авч уухгүй. Яагаад гэвэл тэр 500 төгрөг хүрэх үнэ цэнийг чамд өгөхгүй. Тэрний оронд чи крантнаас ус гоожуулаад буцалгаад хөргөөд уучихсан нь дээр. Зардал нь 30 төгрөг л болно.

Энэ бол эдийн засгийн ямар ч номны хамгийн эхэнд байж байдаг зүйл. Гэтэл манайд метр квадрат нь 400 ам.доллараар зарагдах маш чанар муутай барилгыг 700, 800 доллараар зарна гэдэг. Үүнээс үүдээд хэрэглэгч нар эргэлзэж эхэлсэн. Ингээд баригдаад дуусчихсан барилга зургаа, долоон сар зарагдахгүй байгаад байдаг. Энэ хооронд ямар эмгэнэлтэй зүйл болсон бэ гэхээр Монголчуудын огт ойлгодоггүй алдагдсан боломжийн өртөг гэдэг зүйл болсон. Энэ юу гэсэн үг вэ гэхээр, зарагдахгүй байгаа бүтээгдэхүүний зардал. Тэрийг хадгалах, харж хамгаалах, хийхийн тулд авсан зээлийн хүү явж байгаа. Үүнийг “алдагдсан боломжийн өртөг” гэж нэрлэдэг.

Барилгын компаниудын 40-50 хувь нь банкны зээлтэй. Ингээд зээлийн хүү зургаан сар сайхан яваад өгч байгаа байхгүй юу. Одоо өртөг нь 400-500 ам.доллар байсан байрны зарагдаагүй хугацааны зээлийн хүүг тооцоод үзэхээр 600 ам.доллар гараад явчихна. Тэгэхээр барилгын компаниуд одоо үнээ унагааж чадах уу. Чадахгүй ш дээ. Өөрсдийнх нь араатанлаг зан авираас болсон.

Ингээд өөрсдийнх нь ийм хөгийн зан авир дээрээс яам тамгын газрынх нь төлөвлөлтгүй ажиллагаа, Ерөнхий сайд ажлаа хийж мэддэггүйн гайгаас барилгын сектор нурж байгаа юм. Эцэстээ энэ үйл явдал нь банкийг хөлдөө чирнэ. Банк хэцүү байдалд орвол тэнд эцсийн дүндээ ард түмэн л хэцүүднэ гэсэн үг. Яагаад ард түмэн хохирох вэ гэхээр тухайн банкны хадгаламж эзэмшигч нар мөнгөө алдана. Энэ хохирлыг төр хариуцчихлаа гээд байгаа. Гэтэл хохирсон хадгаламж эзэмшигч нарт төр мөнгө гаргаад өгч байгаа ч эцсийн дүндээ бид нарын л татварын мөнгийг өгнө гэсэн үг.

Уг нь бид нарын өгсөн мөнгө зам нь гоё болоход зориулагдах ёстой байтал хэн нэгэн араатанлаг этгээдээс болоод өөр тийшээ яваад өгч байна.

-Иймэрхүү бэлэн жишээ манайд байна л даа. Хадгаламж зээлийн хоршооны хохирогчдын мөнгийг төр барагдуулсан. Дээрээс нь шатсан “Бөмбөгөр” худалдааны төвийн хохирогчид бас төрөөс мөнгөө нэхэж байсан.
-Хадгаламж зээлийн хоршоо бол хэрэглэгчдийн өөрсдийнх нь араатанлаг хэрэглээний буруугаас болсон.
Хүн өөрөө мөнгөө аваачиж хийсэн. Монголд тэгэхээр араатанлаг хэрэглээ, араатанлаг бизнес хоёр хоёулаа явж байгаа.

“Бөмбөгөр” дээр ч гэсэн. Орчин үед чинь даатгал гэдэг зүйлийг хийж болох л байсан ш дээ. Нэг лангуунд сарын 2000 төгрөг төлөөд явж болох л байсан. Монголын тэргүүлэх групп компани “Алтжин” гээд л ярьдаг байсан. Одоо тэгээд нэг их сонсогдохоо байчихлаа шүү дээ.

-Таны хэлж байгаагаар байрны үнэ одоо буухгүй гэсэн үг үү?
-Бууна, бууна ш дээ.

-Алдагдал хүлээгээд үү?
-Алдагдал хүлээнэ. Хэн алдагдал хүлээх вэ. Нөгөө араатнууд л алдагдал хүлээх ёстой. Харин би юу гэж зөвлөх вэ гэвэл алдагдлаа хурдан хүлээ. Ингээд байгаад байх юм бол байдал улам л хэцүүднэ.

Банкны зээлийн хүү өдөр өдрөөр нэмэгдээд өртөг нэмэгдээд л байгаа. Хамгийн тод жишээ, машины ченжүүд байна. Их дэлгүүрийн урд талбайгаас эхлээд машин зардаг газрууд байдаг даа. Тэнд зарагдаагүй нэг жил болсон машин зөндөө байгаа. Бод л доо, бүтэн жил зарагдаагүй машин тэнд байна. Би явж шалгадаг байхгүй юу. Зарагдаагүй бүтэн жил болж байгаа мөртлөө хамгийн харамсалтай нь үнэ нь яг хэвээрээ байж байдаг. Нэг машин дунджаар 50 сая төгрөгний үнэтэй гэж бодъё.

50 сая төгрөгөөр машинаа жилийн өмнө 10 сая төгрөгөөр хямдруулаад 40 саяар заржээ. Энэ мөнгөө банкны хадагламжинд хийгээд 20 орчим хувиар өснө гэж бодохоор 50 сая төгрөгт бараг хүрнэ. Энд эрхэм ченж юу хожих вэ гэхээр бөөрөө, ходоодоо, үнэтэй цаг хугацаагаа аварч байгаа. Гэтэл үнээ буулгахгүй “дараад хэвтээд” байдаг. Сонирхолтой байгаа биз. Үүнийг ойлгохгүй байна, аймшигтай.

ЕРӨНХИЙ САЙДААС АВАХУУЛААД БҮГДЭЭРЭЭ ГЭРИЙН ДААЛГАВРАА САЙН ХИЙВЭЛ ЭДИЙН ЗАСАГ ЭНЭ ОНЫ СҮҮЛЭЭР СЭРГЭЖ ЭХЭЛНЭ

-Таны хэлж байгаагаар байр, бүтээгдэхүүний үнэ буулаа. Тэгсэн ч иргэдэд үүнийг худалдаад авчих бэлэн мөнгө алга. Тиймээс банкны зээл хэрэгтэй болно. Банкууд хэзээ зээлээ олгож эхлэх вэ.
-Зэсийн үнэ нэмэгдэж байна. Тэгэхээр орлого гайгүй орж ирнэ. Энэ үед эдийн засаг тэгэхээр өөрийн механизмаараа бүхнийг тогтворжуулна байх. Хамгийн гол нь алдаагаа дахин давтаж болохгүй.

500 доллараар барьсан байраа 650-аар зарчих хэрэгтэй. Дахиад чанартай барилга бариад боломжийн үнээр зарвал иргэд авна ш дээ.

-Дотоодын эдийн засаг ойрын хугацаанд сэргэж чадах уу?
-Эдийн засгийн тогтворгүй уур амьсгал манайд байж л байна байх. Яагаад гэхээр төрд страгтеги байхгүй учраас. Түр зуур асуудлаас гаръя гэвэл энэ оны төгсгөл, ирэх оны эхээр байдал гайгүй болох байх. Гэхдээ ингэхийн тулд хаа хаанаа гэрийн даалгавраа сайн хийх хэрэгтэй. Ерөнхий сайдаас авахуулаад яам, тамгын газрын доод албан тушаалтнууд хүртэл, компанийн захирлаас эхлээд ажилчид бүгдээрээ хичээх хэрэгтэй.

-Интернэт мэдээллийн хэрэгслийн давуу тал нь гадаадад ажиллаж, амьдарч байгаа Монголчууддаа хандан үг хэлэх боломжтой байдаг. Тэдэнд хандаж та юу хэлэх вэ?
-Нэг зүйл байна. Гадны оронд ажил хийнэ гэж юуг хэлдэг вэ. Тэнд ажлыг хүн яаж хийдэг вэ гэдгийг Монголд байгаа ар гэрийнхэн, ойр тойрны хүмүүстээ ойлгуулах хэрэгтэй. Мөнгө ямар үнэ цэнээр олддог гэдгийг ойлгуулах ёстой.

Хүмүүс хоорондоо хэрхэн зөв харилцдаг, үүргээ яаж ухамсарлаж амьдардаг вэ гэдгийг хэлж, зааж өгөх үүрэгтэй.

Байгууллагад нэг л ажилтан нь үүргээ биелүүлэхгүй бол тухайн газрын үйл ажиллагаа хэрхэн доголддог вэ гэдгийг манайхан мэддэггүй. Энэ бүгдийг наашаа утсаар ярихдаа хэлж өгч байх хэрэгтэй.

Тэгвэл энд байгаа хүмүүс жаахан юм сурах гээд байна ш дээ. Тэгэхгүй бол манай төр засгаас иргэдэд үлгэр үзүүлээд дагуулаад явах хүн алга. Ер нь манай төр өөрөө иргэдэд бүх мөнгийг нь өгдөг, ард түмнийг жаахан тэнэгдүүхэн байлгах гээд байгаа юм шиг харагдаад байна.

Бүх мөнгийг нь өгөөд эхлэхээр төр бол хаан шиг эрх мэдэлтэй болно гэсэн үг. Зимбабве шиг. Бид Зимбабвегийн яг араас нь явж байна.

Үнэтэй машинтай, гоё оффистой, зайсанд амьдардаг хүн болсон ч тэр хүн адилхан л эвдэрхий замаар явна, шороотой гудамж хэвээрээ байна. Ийм баймааргүй байна ш дээ.

Бүгдээрээ хүчирхэг гоё амьдрах хэрэгтэй. Цөөхөн хэдэн баячууд нь байшин хооронд нисдэг тэргээр нисэх юм уу. Эцсийн дүнд ийм л болох гээд байгаа юм биш үү. Завины үлгэрийг дахин саная.

Ярилцсан Ч.Болортуяа /bolortuya.ch@gogo.mn/

E book resources - Dem demendee dees erchindee

Bi end heden resource bichchihyee, heregtei nom, articles ed naraa endees haigaarai. Yer n bol ihenhi n l olddog yum. Yamar ch baisan minii haisan yumnuud l lav garch ireed l baidag yum.


http://www.ebaka.blogspot.com/

http://www.scribd.com/

http://emeraldinsight.com/Insight/menuNavigation.do?hdAction=InsightHome

http://www.ssrn.com/

Yaj hel surah ve

Yamar hel surah tuhai jaahan heregtei hereggui haduursan, haduuraaguin hoorond 1 yum bichseniihee daraa tovchhoon, heliig herhen surah ve gedeg asuudliig jaahan hondoh gej oroldyo.

Bi ooroo hel medehgui shaham amitan l daa. Haltar hultar hel gej baidag bol minii heliig l heleh baih. Mongolooroo arai neg donguur baij magadgui yum. Turked 4 jil sursan ch gesen gavitai bolj chadaagui gej huvidaa bodoj baina. Angliar ch gesen dee teruuhen tendee 1 jaahan yum oroldohchoo bolj surahchaa aydsan gehuu dee. Gehdee yaahav orgui humuusiig bodohod hudal unen jaahan orolddog bolchihsonii huvid ter heddee handaad jaahan yum heleh gej oroldyo.

Turk heliig bol yaahav nutagt n ochij sursnii huvid odor shonogui sonsood yariad baihaar surahad asuudal baga bailaa. Tegeed ch helnii garal uuslin huvid ural-altain helnii angilald ordog tul durmiin huvid yalgaa baihgui bogood mongolooroo bodood turkeer yariad baij bolohoor. Undsendee ugiin bayalag l heregtei.

Harin angli, oros bol tiim bish. Busad n chuham yamariig medehgui yum. Argo biluu "ih medeh", ternees asuuval helj ogoh biz :)))

Ingeed ooriinhoo hel surahchaa aydsan arguudiig ta buhend sonirhuulya. Hel surah hamgiin sain arga bol medeej deer bichsenchlen amid orchind oroh. Tegeed chadahgui ch gesen ali boloh olon huntei chadhiinhaa hireer "chalchih" medeej hereg durmiig n surah bichgees "davhar surah".

Ihenhi huuhduuded (humuust) ingeh bolomj baihgui l dee. Tiimees tednii hel surah hamgiin sain arga bol ali boloh baga nasnaasaa ehleed duu duulah. Ingesneer tanii helleg tsevershine. Solgoi hoolootoi humuus duulaad baihaar zugeer bolchdogiin bnlee shuu :) Ugiig yaj zov duuddagiig medej avna. Bi angli heliig Mongold sursan, gehdee bagaasaa duu dagaj duuldag baisnii huvid hellegiin huvid harin haa ch gologddoggui bolson, manai angiin naiz nar ch gesen duu duuldgiinhaa huchind bugdeeree tseverhen hellegtei bolson shuu. Tiimees ch uuniig batlagdsan arga geed oilgochihoj bolno. Medeej zarim neg ugiig buruu zoruu unshih, duudah asuudal mer ser garalgui l yaahav. Gehdee l modon heltei tuk tak hiisnees buruu duudchihaad daraagiinh n udaa zaschihsan deer. Ternees gadna duu duulaad ehleheer togtoohin tuld orchuulna. Ingesneer ugiin bayalagtai zeregtseed durem surch ehlene. Ihenhi duun deer oguulberiig hamgiin evteihen helbereer oruulsan baidag. (Hip hop duunuudiig medehgui yum, angli hel surna geed hip hop duutai esvel trance aynuudtai tsagaa nohtsoovol demii bizdee. tsagiin garz biz) Za ingeed baga bagaar chih zadraad ug "barij avdag" (bugdiig n oilgohgui ch gesen meddeg ugee sonsood yalgaj tanidag boloh) bolchihvol TV uzej ehlehed gemgui baih. Aziin MTV (VJ n angliar yarij baigaa bol shuu dee) bol sain songolt. Medeej ajilladag humuus odoo MTV uzeed suuh tsag oldohgui biz. Tiimees negent ta nariin vagon hodolchihson bol duu nartaa zahiad sain helehiig bodooroi. Bi zuragtaar garch baigaa VJ uudiin heleh yarihiig dagaj heleh gej hogoo chirdeg baij bilee. Gehdee etssiin dundee Aziud l angliar yarij baigaa bolohoor oilgohod haritsangui amarhan baidag baisan yum.
Za ingeed uunii daraachaar kino l uzeed baidag baihdaa. Tegeed kino hangalttai uzeed oilgood ehelvel medee uz.
Uunii zeregtsee bur suraltsaj ehleheesee uran zohioliin hyalbarshuulsan nom (Penguin reader geed 1 nomnuud baidag daa, aihtar aihtar tom tom zohioluudiig hyalbarchlaad, jijigchleed gargachihsan baidag tul unshihad ch gesen sonirholtoi) unshij baih, yavaa yavaandaa sonin garchigladag bolchih heregtei baihshuu. Za ene zovlogoonii zarim neg heseg n medeej huuhduuded zoriulsan heseg baisan. Huuhed nasnaasaa ongorson ulsuud neg bol hel surahad zartsuulj baigaa tsagaa yaj iigeed ihesgeh ugui bol ooriinhoo meddeg argaar l helniihee tuvshing saijruulahiig boddog baihdaa.

Hudlaa yarihgui, onoodor ch gesen bi soning unshaad bugdiig n oilgodoggui, oilgoh ch boloogui, uchir n unshaad baidaggui bolhoor. Kinog ch gesen yalgaagui. 1 helts ug ugui bol zuir tsetsen ug orood irvel oilgohgui. Angli accentiig ch hed hed sonsoj baij oilgodog zarimdaa. Gehdee yamar ch baisan hicheeliinhee heden nomiig unshaad, lektsee sonsood 80-aas dooshgui %-tai oilgohtoigoo bolchihson bolohoor baga zereg setgel amarchihaad baigaa yum. Gehdee l chamlasaar ... Arga ch gui biz. Medehgui yum chin.
Medeh tusam medehguigee mederdeg ertnii grekiin 1 nohriin ug sanagdaad baidag yum. (Sokrat ch biluu, Platon ch biluu yag odoo sanadaggui)

Yamar ch zuild hedii hemjeenii tsag zarna todii hemjeenii l ur ogooj ogno. Hel ch gesen yalgaagui.

za tegeed amjitl husye.

Say manai hicheel deer 1 video uzuulj baina. "Did you know" geed youtube deerees haigaad uzeerei. Ih l goy video baina. Hicheeliin turshid blog deeree setgegdel bichij suugaa (inge gej zovlohgui l dee, gehdee zarimdaa zarim negen hicheel heterhii uitgartai baih n bii, tegeed ch tegsen tegeegui nomiig n unshij oilgoh shaardlagatai bolohoor. Tiimees ter tsagtaa oortoo setgeld hangaluun ajilaa hiigeed magadgui ene bichlegiig sonirhon unshih humuust zoriulaad ... ) namaig lav barag hicheeliin sedevt tataad oruulchih shahlaa.

Yamar hel surah ve

Ene sedev humuusiin chihiig bas jaal jool sootoilgoj baij magadgui. Bi ch helnii mergejilten bish, shidten bish yag tag nariin helj medehgui. Gelee gehdee ooriinhoo bodoj baigaagaa zarim negen sonirhson humuust handaj heden ug bichdeg yumuu gej bodloo.

Hamgiin negdugeert Mongol hun yum bol Mongol helee sain suraa. Ene heliig nasaaraa suraad ch bugdiig n guitsej surahgui n todorhoi. Hel bichgiin erdemted, yaruu nairagchid, uran zohioliin humuus yer n hen ch gesen nasaaraa suraad duusgadaggui baih. Gehdee sonin hevlel, nom zohiol unshaad oilgodog, zov oilgood dugnej tsegnechihdeg baih heregtei. (Manai hel bas jaahan yarvigtai zarimdaa neg ih urt urt oguulber n utga sanaag hoyorduulaad baidag taltai. Tiimerhuu yum bichdeggui baih, yadaj timi yumtai taarlaa gehed aytaihan shig yalgaj salgaad ali boloh zov ilerhiileh gesniig n oilgochihdog baih heregtei bolovuu) Bichihiin huvid ch gesen galzuu hunii odriin temdeglel (manai bagsh nar ingej helehdee ugui ee mon suramgai shuudee, mani metiin hoich uyeiinhnii chihend n honogshtol yanshssan baigaag bodohod) baga saga hiideg baival zugeer baih. Uchir n zarim humuusiin ajild oroh gej bichsen orgodol ed nariig harahad nud halitarch, setgel ovdmoor zuils bichsen baidag l daa. Deer n deed bolovsroltoi, tom tom alban tushaald gorilohoor goridogsod gej baigaa. Yamar teneg n gej bodoj baina uu. Ted nar chin ta nariin ergen toiron duuren baigaa. Bas nad shig Mongol heliig latin usgeer bicheed baih ch ug n zov zuil bish l dee. Gehdee Ugaasaa mongoloor shivehdee taaruu mani met, deer n keyboard deer Mongol useg naagaagui baigaa tul end (Mongold ochood tegsen tegeegui mongolooroo bicheed ehleh uyest tsag zavaaraa bichleguudee mongoloor bichij oruulah bizee) baih heseg hugatsaandaa ingeed argatsaahaas yaahav.

End tend yanzan buriin hel surch baigaa humuus baina l daa. Azias hyatad(goltsuu l mandariniig n uzej baina, mani heted hurteeltei n ch ter yum uu doo, canton heliig n suraad tend ochij ashgiig gargah magadlal baga bolohoor neg ih zovlohgui), yapon, solongos, za tegeed tsaashilbal, vietnam, thai geed yavchihdag bailgui bodvol.
Europoos bol (angli heliig tusad n avch uzne) Oros, German, Frants hamgiin ih tugeemel n baih. Uchir n ajillaj amidrach baigaa humuus nileedgui baigaag bodohod. Gehdee Italy, Spain, magadgui Portugal, Scandinaviin hoig zereg ulsad surdag humuus bas bus baidag bailgui. Enenees iluutei Yapon, Solongos bolon Aziin busad uls ornuudaad surch, ajillaj baigaa humuus nileedgui baigaa baih. Mon suuliin jiluuded minii medehiin turk hel sursan humuus nileedgui baigaa baih. Uchir n Mongol-Turkiin hamtarsan surguuli (bi neg n) togsogchid, tuugeeree damjaad Turked (bi bas neg n) bolovsrol ezemshij baigaa oyutan zaluuchuud nileedgui baigaa. Oyutan surgahaas tsaash yum hiij gavihgui baigaa shig sanagdah yum. Yadaj oyutniihaa toog nemeesei. Dajgui bolovsol olgochihdog gazar baih gej bodood baidgiishde. Tend hagas bolovsorson tomsnii huvid.

Delhiin busad uls ornii tuhaid sain medehgui yum. Arabiin ornuud, Afrikiin ornuud, Omnod Amerik geed l. Odoohonoo chadal muutai manai ulsiin hariltsaa holboo ter zugruu surhii hogjij gavihgui bailgui. Ted nar l oorsdoo naashaa gehgui l bol (Gehdee gants zergiin hun ter heliig medej baival manai ulsad heregtei l yumdaa. Arab heliig dajgui surchihval ch nasaaraa ideh hooltoi baih shuu ;) Nemj helehed talhnii ch batalgaa bish, nileen tansag hoolon deer buuj magadgui shuu)
Yamartaa l nadtai uulzsan tov Amerikiin naiz nar chi minii amidraldaa harsan hamgiin anhnii Mongol, zarim n ch bur "Bi Taiwanaas yavaad dahij ene haviar irehgui bol suuliinh n ch baij magad" geh metchihlen (bi bas nogoo hediigee tsaashluulaad) neg negneeree toglotsgoodog yum. Brasil, Chile-r aylj baigaa manai naizad ch gesen nadtai oiroltsoo zuil tohioldoj baigaa surag baisan. Neg iimerhuu zuiltei taarahaar, nogoo electro hogjmiig Mongold taniulsan, manai arvan jiliin (aygui baharhav :D ) delhiigeer aylaad baidag neg zaluu baidag daa. Ter sanaand ordog yum. Bas l olon aaviin huugiin hiij chadaaguig hiij baigaa nohor gej bodood nileed hundeldgiin shuu. Mongotei baisan bol aylald n heden zoos ch gesen handivlamaar l baidag yum. Sonirhson humuus www.amai.mn ees harna biz. Odoo Europed yavj baigaan baina.) Yeronhiidoo manaihnii helnii tarhalt minii oilgoltoor neg iimerhuu baih shig baina.

Odoo undsen sedevtee oryo. Delhii niitiin hamgiin chuhal hel bol yahiin argagui angli hel. Hyatad hel chuhal bolj baigaa, oros hel hedii chuhal ch gesen onoogiin nohtsold hamgiin chuhal hel angli hel. Uchir n hyatad heliig hereglej ashiglaj surdag boloh hurtel odii. Mash yarvigtai hel shig baigaa yum. Yalanguya unshih bichih hurtel. Yarih ch yahav tiim ch hetsuu bish shig baigaa yum. Surah gej surtei oroldoo ch gui l dee, gehdee l baigaa baidal n angli heltei ch zuirleheergui yum shig baigaa yum. Tegeed ch hyatad hel deer website ed nar n angli hel shig tugeemel baij chaddag esehiig medehgui yum. Bi ooroo uhaj uzeegui ch gesen orosoor baigaa buh l materialiaas goltsuu mongo nehdeg gej sonsson. Harin angliar bol sain haival odoogiin baidlaar olj chadaagui material gej alga l baih shig bn. (Ter n ch yu yum be gehdee yamar ch baisan 1 ch nom online zahialj hudaldaj avaaguig ihenhiig n yaj iij baigaad haigaad olood avch bolood baigaag bodohod. Uunees tsaashiig n odoogoor haij uzeegui baina.)
Ternees gadna Oros, Hyatadaas oor ulsad taaraldsan zahiin 1 orostoi esvel hyatadtai oros, hyatad heliig n medhgui bol angliar haritschihna shuu. Ooroor helbel nutgaasaa garah hemjeend ochchihson nohduud bol angliar yaridag bolood garah magadlal ondor yumuu daa. Oros Hyatadiig ch bolii busad buh ulsuudtai ene heleer yariltsaj oilgoltsoj bolno. Iim ch uchraas hamgiin negdugeert surah shaardlagatai, bolohgui l bol bolohgui hel bol angli hel. Yapond, Orosod, Turked togsson humuusees ch gesen ajild orohod yamar hel medeh uu gej asuugaad tuhaiin ornii heliig medeh ch baisan, angli helgui bol anket n daraagiin eeljind tavigdana.

Daraagiin chuhal hel bol onoogiin nohtsold hyatad hel bolj baina. Oros ch gesen chuhal baih gehdee minii bodloor hyatad arai chuhal bolj baigaa baih. Anagaah hogjoogui manai ulsad emnelegt uzuuleh geed l hyatad ruu tsuvj baina. Ahuin baraanii importiin ihenhi huviig manai urd horsh l hangaj baina. Ene met jijighen hirnee tom hariltsaa tuuntei uyaldan garch ireh shaardlagiin daguu hyatad hel mon chuhal bolj baina.

Ediin zasag, uls tor, delhiin tavtsand ergen noyorhloo togtooj ehelsen, manai usliin shatahuunii zah zeeliig gantsaaraa shahuu ezeldeg, tuuhiin huvid bagagui hor hohirol uchruulsan ch gesen manai ulsiin tusgaar togtnol, buren erht baidal geh met olon asuudald hamgiin gol noloo uzuulsen, uzuulj baigaa, uzuulj ch baih Oros ah nariin hel ch bas chuhal. Zarimdaa end tendhiin blog, yanz buriin medeenii ard bichdeg setgegdluudiig hardag yum. Neg l ih Oros Hyatadiig uzen yadaj muulsan, hogiin orosuud, zavaan hyatad, bugdiig alna ustgana ene ter gesen zuil bishgui l unshdag l daa. Onigoon deer gardag daa, chukcha hyatadtai baildah geed ... Hyataad buuj manaih hoyor say huntei armitai, hamgin suuliin uyeiin tehnolgiin ololttoi zer zevsegtei, tanaih buuj og gehed , chukcha bodlogshrood suuchihdag. Hyataduud yaj buuj ogohoo bodoj baina getel nohduud harin 2 say huniig alchihaad daraa n haana, yaj bulahaa bodoj baidag shig ... alaad ch bulj diilehgui tom gurnii tuhai yaritsgaaj baij yamar ch ih yum yarih durtai yiin. Tiimerhuu nohduud Baabariin "XXr zuunii Mongolchuud Nuudel Suudal" nomiig neg unshaadhaasai. Zarim humuus Baabariin tuhai ih margaj sain muu heldeg ch gesen mongolchuudad nomoo unshuulj noloolj chadsan bogood nom n ch gesen logik uyaldaa saitai sain nom bolson gej huvidaa dugnedgiin huvid (unshaagui baigaa humuust, unshsan humuus ch gesen uye uye gargaj harj baihad) unshaarai gej zovlochihyo. Tegeed ch negen tsagt Orosiin aldart tsergiin janjin Suvorov Turegtei baildaj baihdaa heliig n surch turguudiig sudalj baisan baidag yum. Tegj l ih uzen yadaad baigaan bol ter uzen yadsan daisan hyataduudiinhaa heliig sudlaad tend tegj baina, end ingej baina geed sohor munhag baigaa ard tumenee medeelleer hangah, avch heregjuulj baigaa uil hodolgoond n hariu bodlogo, tolovlogoo bolovsruulj baihaa bod. Yer n bol tuilshramtgai Mongolchuuddaa handaad helehed jaahan bodit (realistic) baitsgaaya.
Mongold baigaa haytaduud orosuud davarlaa oodorloo gej baigaa oorsdoo barilgiig n orood surchih, barilgiin material hulgailahaa bolichih, tegvel barilga bariulahiin tuld Mongoliin tor hyatadaas ajillah huch avahaa bolih bailgui. (Gehdee toriin bodlogod ch buruu baigaag uguisgehgui shuu, hamag zaluuchuudaa solongos ruu gargachihaad orond n hyataduud avchraad, tegsend orvol tehnik mergejliin surguuliudiinhaa surgaltiig demjmeer yum) Za ingeed angli helnii daraah hamgiin chuhal 2 hel bol yah argagui hyatad bolon oros hel yum.

Uunii daraagaar delhiid tanigdsan baigaagaa batatgah gants arga n busad uls ornuudtai hariltsaagaa togtmol idevhitei bailgaj tendhiin hogjil devshil zergiig eh orniihoo horson deer tsetsegluuleh. Ingehiin tuld tend yu bolood baigaag medeh hereg garna. Uunii tuld heliig n ch surch taarna. Hediigeer ihenhi hogjchihson tomoohon ulsuud ch gesen oorsdiinhoo tuhai buh zuiliig angli deer gargaad tavichihaj baigaa ch gesen tuhain heliig surahad iluudne uu l gehees dutahgui baih. Bagaar bodohod l germanaar, frantsaar yarij reklamd l daa ooriigoo. Medehgui humuusiin hajuud bas l bardam biz :) Tegeed alivaa helnii saihniig surch baij, ter orchintoi, soyoltoi taniltsaj baij medne. Oroldood uzehgui yu. Medeej hereg Europiin tomoohon hogjiltei ulsuudiin heltei ach holbogdliin huvid bagadahgui hel gevel Yapon, Solongos. Yapon uls suuliin heden jil ediin zasgiin huvid hogjihoo bolichihson. Mon urgeljiin monh gazar nutag haij, yapon undestnee tejeeh (taraah, suurishuulah geh met bodlogo barij baidag uls. Delhiin dain bolgond l Yapon oroltschihson tegeed songoltoo buruu hiidgees bolj dandaa yalagdal huleej baidag bizdee. Yamar azaar delhiin tomoohon gurnuud hoorondoo tentsuu huchtei huvaagdaj "zodoldotsgoodog" yum. Tegdeggui baisan bol onoodor ta bid nar Mongol ulsiin passport bariad yavahgui baih baisan baij magadgui shuu. Onoogiin Mongol ulsiin hiliin hyazgaar yaj togtson tuhai sanaa onoo baina uu ta buhend? Baabar ahiin helsneer bol Yapon Oros 2 ah nar yarij baigaad l zurchihsan gesen shuu. Barimttai helsniig unshaad bi ch bas unemshsen l dee.)
Yer n bol naran ulsiin nohduud asar ih uhaantai gurger, yer n "zevuun" humuus ter humuusees surah zuil ih bii shuu. Ter orond sursan humuus ch gesen ih sain bolovsordog baih. Solongos uls suuliin heden jil tehnologiin hogjiliig jinhen uzuulj buhii l talaaraa Naran ulstai orsolddog bolj ehellee. (Samsung, LG,Hyuandai. KIA geed l) Hogjihiin hireer tend amidral ch bas "changarch" baigaa baij taaraa. Oiriin ireedui geltgui holiin ireeduid ch gesen manai ulstai ih "oirtoh" ene ulsiin heliig surch baigaa humuus ch gesen zov songolt hiij baigaa baih. Ugaasaa manai ihenhi zaluuchuud ajilchin huchin bolood "achigdchihsan" ireed ch hankook hool uguilj, sujug sanadag bolchihson irdeg bailgui. Ene met shaltgaanaas ehleed l ...

Uunees tsaashhiig n helj medehgui yum. Sanaa onoo baigaa humuus urgeljluuleed bichij bolno shuu. Tegeed sanaa onoogoo ner ustaigaa yavuulbal nertei ustai (zurgaa ilgeevel zuragtai chin niitelne shuu ;) :P )

MBA hiiheer sonirhoj baigaa ulsuudad zovlogoo urgeljlel

Dugaarlaad yaahav sanaand orson zuilsee shuud bichye gej shiidlee.
Medehed iluudehgui zuilsiin neg gevel alivaa neg tomoohon horongiin birj(uud)iin uil ajillagaa herhen yavagddag zereg talaar medeeleltei baidaggui yumaa gehed medlegtei baihad zugeer. Bolj ogvol huvitsaa hudaldaad avchihsan, tuugeeree turshlagajchihsan baival zugeer. Uchir n business udirdlagiin tuhai yarigdaj baigaa bol tuvt l horongiin zah zeelin tuhai l yariad baih bogood nad shig (yer n l ihenhi bolovsroogui baigaa zulzgan tomsnuud) bugdiig n ehnees n surah gej baihiin orond sursan deeree nemeed yavbal dalaigaas hutgah shanaganii chin hemjee tomorchihson baina. Hedii tom baina, huvingaa todii chinee hurdan duurgej avna. Tegehgui halbagan shanagaar hutgaad baival hedhen naslah, ter dundaa hedhen jil ogoojtei amidrah hugatsaandaa gavitai zuil hiij buteej amjihgui biz. Nogooteiguur ed nariig meddeg bol hotolboroos chin sanal bolgoh sanhuugiin torliin hicheeliig amarhan oilgoh, songoltoo saijruulah, magadgui muugaar bodohod nutagtaa hojguulj heregjuulehed amidrah nas chin hurdeggui yumaa gehed ooroo oortoo gadnii zah zeel deer ajillah bolomjiig olgoj boloh yum zereg olon ashigtai taltai. Yer n l helehed zah zeeliin niigemd amidarch baigaa buh hund ediin zasag, sanhuugiin todorhoi medlegguigeer yavahgui bizdee. Onoohondoo bol yaahav tegsgeed neg yum sajlaad baina. Hetdee bol ovol, havar, namar n usand orj meddeggui maliin nuruun deer amidralaa horoodog ard tumen gej helegdmeergui l baigaa bol hussen huseegui unshihaas oor argagui bolno. Gartsaagui hiih heregtei zuilsin neg bolhoor onoodroos ehleed nomoo shuureed avaarai.

Manaid iim baidag gej dorgui buh shig zoruudleh durtai baidag l daa humuus. Zaaval Mongol ch gehgui hogjoogui doroi ulsiin humuust iimerhuu handlaga ajiglagddag baih. Tegvel helchihye Mongolchloh (Zimbabwechleh ch yumuu, whatever) gej neg aihtar zuil n yaduu buurai undestnii hiideg hamgiin buruu zuilsiin neg. Uchir n teruuhen tendee bolgood baigaa yum shig hirnee urt hugatsaand hamag yumaa baihgui bolgochihdog.
Jishee n tsahilgaan baraag mongolchlood zaschihval daraagiin udaa evderhed mongolchlood zasvar avahgui, alban yosnii zasvar uilchilgeend yavuulaad, nogooduul n yachihsaniig n oilgohgui uchraas zasch ogohgui nohtsol baidal gardag. Ooroo helbel hen medlee heden zuun myanga, heden sayaar avsan horongo baraa chin hog deer garna gesen ug. Az taarch selbeg helbereer avch boloh yum, zasvariin gazar. Tegvel yaahav dee aldagdlaa 20 huviar ch gesen bagasgaj bas boloh yum.
Gehdee l alivaa yumand hun torolhtnii dagaj mordood standard bolgochihson sain zuils baina l daa. Tiim mundag sain ololt hiij gavidaggui yum bol yadaj hiij baigaa uildlee tedgeer standardad uyalduulaad hun shig "sarmagchindaad" surchih heregtei baina. Minii oilgoltoor hamgiin suuld Mongolchilson jishee bol genetiin ashgiin 68 huviin tatvar. Oiriin gants jildee toriin sand ovoo mongo oruulsan n unen. Gehdee negdugeert, horongo oruulagchdaa urgeechihsen. Ooroor helbel daraa daraagiinhiigaa toriin sangaa hoosolchihloo. Uunii omno bichsen bichleg deer Adi Haddi gej neg nohriin setgegdliig orhichihson baigaadaa. Yer n gadnii horongo oruulagchid ingej l boddog bolvuu. Gadnii geltgui avilgal heel hahuuliin zolios bolood mongoo aldsan dotoodiin horongo oruulagchid ch gesen yalgaagui tegj bodoj baigaa biz. Tegeed ene tatvaraas burdsen mongoor yaasan be? Toriin erhend garsan, ondor alban tushaald zalarsan shunaltai huvalznuudaa gijijgdeed (shunaliig n hodolgood) olj boloh orlogoosoo hamaagui ih tosov batlaad odoo yaj hogoo chirj baigaag n harj baigaa bizdee. (Ingej bodohoor unendee bol ene subprime crisis n heregtei ed bolson shig baigaa yum) Toriin heregleegee bagasgahiin orond alban haagchdiinhaa tsaling hasaad l, niigmiin halamjiig bagasgaad. Ehneesee l niigmiin halamj ene ter gesen asuudal buruu l baisan l daa minii bodloor uchir n bayalag buteeh zuil bish yum chin, gehdee uuniig 1 tiish orhiod toriin avch heregjuulj baigaa onoogiin arga hemjeend ergeed shiljye. Tor yadarsan ardiinhaa nuruun deer achaagaa nemj tohoj baigaa baihgui yu. Arai amarhanaar tailbarlaya gevel oortoo buten talh uldeegeed huuhdiinhee talhnii huvias hasch baina l daa, minii oilgosnoor. Yaahav olon huuhedtei ail ingej hemnelt hiivel garah noloo n sain baih l da. Gehdee l huuhduud n bas "aaviigaa" harj baigaa shuudee. Hogiin aavtaidaa dur gutaj, magadgui, uzen yadna uu gehees bayarlahgui n lav baih ... Haduurchihlaa, gehdee uuniigee yaj holboh geed baina ve gevel buruu suurin deer suraad baival etsestee suuri chin buruu yum chin buruu oilgolt avna gesen ug. (Tsainii shaartai aygand tsever us hiigeed duursen ch gesen shaartai l baina.) Tiimees bolj ogvol buruu sursan zuilee tuhai burt n zovtgood (Mongolchloh setgelgeegee baihgui bolgochihoj baigaad) suraad yavbal ... Buruu sursan (voobshe gedeg baihaa orosoor, surj gaviachgui nohduud) toriin tolgoid garaad irsniig harj baigaa bizdee. Boh n bohoo barildaj, businessmanuud n businessee hoomoor yum (lobbydoh neg hereg, oorsdoo dund n orj suugaad lobbydood oortoo ashigtai shiidver gargah n bas 1 hereg. Nooluuriin une unaad mongo aldaad ehlenguut Mo. Batbayar metiin nohod malchdiin ner barij chichirseer baigaad nooluuriinhaa businessiin hamag aldagdliig toroor toluulchihlee gej, 2008 ond) Iim hogiin nohduudiig l 1 udaa songochihdog yumaa geheed dahin dahin songoj tenegtmeergui baigaa yumdaa.

Ene udaadaa ingeed duusgaya. Gehdee daraagiin bichlegtee yu oruulah tuhai sanaa torchihloo. Tiimees mash ih bayartai baina.

Businessiin udirdlagaar masteriin zereg hamgaalahaar suraltsahaar sonirhoj baigaa humuust turshlagaa huvaaltsah n

Minii bodloor ...

Orchin uyed hamgiin chuhal zuilsiin neg n bolovsrol, yahiin argagui. Dayarchlal orgosoj delhii havtgai bolohiin hireer orsoldoon ulam ihesch, dotooddoo todiidui gadnaas ajillah huchin orj irj baigaa, dotroos gadagshaa ajillah huchin beltgegdej baigaa onoogiin niigemd naanadaj ooriin baigaa orchindoo holoo oloh, bolomjiin amidraltai zolgoh, tsaashilbal delhiin tomoohon zah zeeluud deer battai suurilah, olon ornii chadaltai bolovson huchintei orsoldoh zeregt hamgiin chuhal huchin zuil n bolovsrol. Engiin jisheegeer tailbarlah geed oroldyo. Mongold barilgiin companiud ajilchdaa yagaad hyatadaas oruulj ireed baina ve? Hamgiin negdugeert chadvar tootsogdono.(negen torliin bolovsrol) Baraa material hulgailahgui, ajil taslahgui arhidaj alga bolohgui zergiig ene udaad martya. Mongolchuudaas ondor ch tsalin avdag ted nar. Hervee 1 mongol ene hyatadiin daitai orlogchin baij chadah yum bol barilgiin companii udirdlaguud hyatadaas iluuteigeer mongoloo l ajliin bairaar hangahiig bodoh bailgui. Arai domoghon jishee avya. MIT (Massachusetts Institute of Technology), Harvard, Cambridge, Yale, London School of Economics geh met delhiin tomoohon surguuliud baina. Edgeert surch baigaa Mongol oyutan ch baidag biz. Edgeer humuus surah yavstdaa, surguulia togsood ter havidaa bur baig tomoohond tootsogddoggui yumaa gehed noloo buhii hamgiin ashigtai ajilladag company, baiguullaguudad ajillah magadlal tuiliin ondor. Onoodor delhiin tomoohon businessmanuud, delhiin hamgiin bayan humuus zergiig harval eden dund Enetheg, Oros ah nar, Hong Kong, Singapore, Omnod Solongos, Yapon, Taiwan geh met Aziin ulsaas hed heden hun baigaag harj bolno. Medeej zah zeel chuhal nolootei. Gehdee l ene enetheg, ter hyatad, solongos ter dund orohod hooson tolgoigoor oroogui n medeej. Mohoshon uhaandaa bolovsroliin tuvshin orsoldoh chadvariig haruulsan heden jishee bichij tailbarlah gej oroldloo. Jaahan haduursan, savchsan bairiin ehlel bolson bol hultsel ochyo.
Odoo undsen sedevtee oryo. Busad masteriin hotolboruud chuham yamar baidgiig sain medhgui ch gelee oiroltsoo bolovuu gej bodoj baina.
Medeej hun bolgon oorin gesen potentialtai, amidarsan ajillasan orchin zereg n tuhain hunii chadavhi, chadvartai shuud holbootoi baidag todiigui neg negendee hariltsan uilchilj baidag. Uuniig bi suraltsah yavtsdaa sain mederlee. Ter huniig helnii tuvshingeer n uneleh n tuilin muihar hereg bolohiig olj togtooson yum.(hediigeer hel chuhal ch gesen businessiin orchind shiidver gargah chadavhi heleer hyazgaarlagdahgui yum baina.) Medeej hereg medej baigaa zuilee ilerhiileh n chuhal l daa, gehdee end tendhiin case study nuud deerees ajiglaj baihad turshlaga, ajiliin orchin zereg n uneheer chuhal baidgiig olj medersen.
1. Tiim ch uchraas, tuhailbal MBA hiih gej baigaa ulsuud oorsdiigoo ali boloh olon torliin medeeleltei orchind (manai ulsad bol hamgiin tom, hangamj udirdlaga saitai companiudad ajillah) ajillaj oorsdiigoo hangalttai medeelel, orchin, surah bolomjoor hangah yavdal. Uund zovhon ooriinhoo ulsiin bish, delhii niitiin ediin zasag, bolj ogvol uls tor n, tuuh, suuliin uyeiin hogjliin barimtalj bui bodlogo geh met ...
2. Hervee businessiin hotolbort hamragdah gej baigaa bol ali boloh businessiin baiguullagad ajillaj baisan bol garah ur dun n arai iluu baih bolov uu gej bodogdson. Uchir n tord ajillaj baisan mani metiin humuus toriin bureacratism aas ch yum uu, shiid gargah zeregtee oortoo itgeltei baij chaddaggui bogood jaahan udaan baih handlaga ajiglagdah shig sanagdsan.
3. Hediigeer gurav gej dugaarlasan hedii ch ene hamgiin chuhal criteruudiin neg. Tuhain hotolbort yamar heleer suraltsaj baigaagaas shaltgaalan ter heleer ooriigoo cholootei ilerhiileh chadvar buhii (uuniig angliar fluent gej oruulya - zaaval onovchtoi ugiig n olj tailbarlah gesen ug bish, tuk tak hiilguigeer, toiruu utgaar ch bolov ooriinhoo sanaag buren ilerhiileh hemjee gej todotgon tailbarlaya) baih shaardlagatai. Zarim neg masteriin hotolbort uchirgui yarij suid boloh shaardlaga gardaggui baij magadgui. (magadgui bagiin togloltoos iluu huviin toglolt chuhal baidag torluud bii biz. Gehdee l bichgiin hel chuhal l baij taaraa.) Harin businessiin masteriin hotolbort uzej bui buh hicheel, buh daalgavar goltsuu case study deer suurilsan baih bogood uuniigee bagaaraa margaj heleltsej shiidverledeg tul oroltsohgui baih bolomjgui. Oroltsoo baga baival suulruugee hamtragchiddaa gologdoh magadlal ondor. (Ooriin jisheegeer helehed uchirgui aihtar gologdogui ch gesen yum meddeg ulsiin hajuud ochood yariad baih shig utgagui teneg yum baidaggui yum bilee. Amerikuud dund orchihvol tednii yariag guitseh gej hicheeseer baital oroltsood baih tiim ch amargui yum bilee geh met asuudluud ih baina oo.) Ene yu gesen ug ve gehleer hamtarch ajildag chadaltai ulsuud n shigshigdeed deeshilchihne gesen ug. Muu gishuudtei hamtarval 1 sain tal n dungee avahiin tuld hussen ch huseegui ch ajillana, gehdee sain turshlagatai humuusees suraltsaj avah magadlal buurahiin zeregtsee ene n hetiin cariert bas nolooloh magadlaltai. Uhaan n sain ajliin bairiin sanal zereg irehed hamgiin turuund medeej hereg sainuudad n tugeegdene. Ajliin bairnii sanal ajilladag naiz naraar chin damjlaa gehed ajiliin bair sanal bolgoj baigaa ulsuud chin nutgarhdaggui yumaa gehed sain yum meddeg, hicheenguinuuddee l turuulj sanal bolgono. Eniig Darwinii huuli buyu huchtei n huchguigee "nugaslah" geye. Tegeed ene processt hel mash chuhal gedgiig dahiad 1 sanuulaadhii.
dugaar 1 3 hoyor hoorondoo sorgoldoj baina gej bodoj baigaa biz. tailbar hiiye.
hamtarch ajillah, hoorondoo holbogdoh zeregt hel chuhal hedii ch hel saitai bailaa geed businessiin huvid onovchtoi shiidver gargah albagui. Tiimdee ch Taiwand baigaa businessiig Taiwan hun sain udirdana uu gehees 1 Amerik iluu udirdahgui. 25tai 2 jiliin turshlagatai Amerik zaluugaas iluu 35tai 10-12 jiliin turshlagatai Taiwan iluu shiidver gargana. Harin Taiwan n gargah geed baigaa shiidveree oilguulj chadval sain hereg chadahgui bol magadgui helniih davamgaillaar hamtragsad n Amerikiin shiidvert naashtai handah bolomjtoi yum gedgiig l tailbarlah gesen yum. Bas negen zuil. Hervee davhar ashig sonirhol baihgui l bol hamragdah hotolboroo tuhain hel n undsen hel n baih ulsad hiivel ach holbogdol, hurteemj iluu ondortei. (Angliar hiih gej baigaa bol USA, UK, Canada, Australia, New Zealand, uguidee l Enetheg geh met) Uchir n tuhain heleer amid orchind orchihno gedeg n yariltsah, sonsoh, medeellee olj avah bolovsruulah hurd chadamj osohtei shuud holbootoi. Mon sanhuugeer surch baigaa bol sanhuu ondor hogjson ulsad (Iceland, Hong Kong, Singapore geh met), emcheer surch baigaa bol emnelgeer ondor hogjson ulsad (Enetheg, shudnii emheer Cuba barag 1t baidag gej sonsson shuu, unen hudliig n medehgui ch. Iim hachin ner sonsogdohor gaihal tormoor hedii ch unenii ortoi yum shig baigaa shuu) surah zereg n nileedgui shaltgaalna. Solongost MBA ee angliar hii gej zovlohgui ooroor helbel. Davhar ashig sonihrol gedeg n Solongos hel ch yumuu, tend ajil erheldeg baij boloh geh met.

Nileed nurschih shig bolloo. ene udaad duusgaya. Tegj baigaad bichleguudee angilaad shoshgolbol urgeljleliig n olj unshihad amar boloh yum bolvuu. Tiimees ene tuhai hetdee bodoh bolno.

Amjiltand hureh zam

Omnoh bichlegeeree az jargaltai amidrahiin tuld yu hiij boloh tuhai busad haanaas ch bilee dee bichsen zuilee durdsan bilee.

Odoo tegvel amjiltand hurehiin tuld hun bas yu hiij boloh ve gedeg talaar heregjuulehed tiim hetsuugui negen zuiliig oruulya gej bodloo.

Bi bas l shireen deeree gargaad tavichihsan unshaad ooriinhooroo oilgood ooriinhooroo heregjuuleh geed l 'bodood' l baigaa yum.

Нэг. Би чадна
Сэтгэл зүйн зөв хөг амжилтын барьцаа болдог гэх. Толгойноосоо дийлдэх, ялагдах гэсэн бодол санааг авч хаях хэрэгтэй. Үүний тулд ямар нэг шинэ ажил эхэл. Тэгээд бүгдэд дуулдахаар “Би үүнийг хийж чадна” хэмээн хэл. Ямар ч “оролдоод үзэх”, “хичээх” гэсэн ойлголт байхгүй. Амжилт таны сэтгэл санааны өчүүхэн хэлбэлзлээс шууд хамаарна. Үүнийг биеийнхээ бүх л эд эс бүрээрээ мэдрэх хэрэгтэй.
Өнөөдрийн саятнууд ийм сэтгэлгээтэйгээр өөрийн карьераа эхэлж байсан юм. Бэрхшээлтэй асуудлыг хялбархан зохицуулах авьяастай хэмээн өөрийгөө төсөөлөөрэй.
Хоёр. Төлөвлө
Төлөвлөгөө ямар ч зорилгыг хэрэгжихэд тусалдаг. Сэтгэл зүйчид ялалтад хүрэх хамгийн чухал алхамыг төлөвлөлт хэмээн нэг дуугаар баталж байна.

Тиймд хуудас цаас аваад өөрийн зорилгоо бич. Дараа нь түүнд хүрэх арга замаа тодорхойлоод хэд хэдэн үе шат болгон хуваах хэрэгтэй. Одоо та эрдэнэсийн санд хүрэх газрын зурагтай боллоо. Өдөр бүр түүнийгээ харж хянаж, нэмж сайжруулж байх хэрэгтэй.
Гурав. Буцах гүүрээ "шатаа"Магадгүй та хэт өндөр зорилго тавиад түүнд хүрэхдээ бүрэн итгэлгүй байж болно. Хэрвээ та байнга л эргэлзээд байвал одоо байгаа газраасаа нэг ч алхам урагшилж чадахгүй. Зарцуулсан бүх хүч, цаг хугацаа үргүй дэмий өнгөрнө. Тиймд шийдсэн л бол бусад бүх гүүрийг “шатаа”. Таны урд зорилгодоо хүрэх ганц л шулуун дардан зам байна. Хоосон эргэлзээнээс болж, өөр зорилгын хойноос үргүй гүйхээ болих хэрэгтэй.
Дөрөв. Шийдвэртэй байдлаа хадгал
Таны оюун ухаан тодорхой, товч тушаалыг хүлээж байгаа. Зорилгодоо хүрэхдээ шийдэмгий байх хэрэгтэй. Энэ юу гэсэн үг вэ? Амжилтад хүрэх хүсэлтэй хэний боловч хамгийн чухал зан чанар нь шийдмэг байх явдал. Алдартай зкохиолч Брайан Трейсигийн зөвлөснөөр, “ Би өөртөө таалагддаг”, “ Би үүнийг хийж чадна” эсвэл “Би жилд …хэмжээний мөнгө олно” зэргээр өөрийн дотоод ухамсараа байнга цэнэглэж байх хэрэгтэй аж. Иймд шийдэмгий байж чадвал бүх хаалга таны өмнө нээгдэх болно.

Тав. Шинэ зам хай.
Шинийг эрэлхийлэгч л жинхэнэ амжилтад хүрч чадна. Амжилтанд хүрэгч нь шинийг эрэлхийлдэг бол дархан хүн нэг зүйлийг дахин давтан хийдэг. Амжилтад хүрэгч нь зорьсон газартаа хүрээд зогсдоггүй бол дархан хүн юу чаддагаа л давтан хийсээр байдаг. Асуудлыг шийдэх шинэ замыг эрэлхийл.

Тухайлбал: Та ямар нэг төсөл бэлэн болгох хэрэгтэй байг. Хамт ажилладаг хүнийхээ яаруу сандруу хийснээр нь бус өөрийнхөө санаа оноогоор хий. Гэхдээ мэдээж хэрэг нэг биш бүр хэд хэдэн санаа гарга. Асуудлыг шийдэх тав эсвэл арван хувилбарыг гаргах хэрэгтэй. Хамгийн эхний хувилбарыг та бараг хэзээ ч ашиглахгүй байх шүү. Шинэ санаа олох эхэндээ хэцүү байдаг, гэхдээ хэн ч ийм авьяастай төрдөггүй, энэ нь зөвхөн туршлаган дээр тулгуурлаж л бий болдог юм.
Зургаа. Just do it!
Одоо хийж болох зүйлийг маргааш гэж хэзээ ч битгий хойшлуул. Хийгээгүйн нэг эсвэл зуун шалтгааныг хайж олох хэрэггүй. Ямар нэг шилдэг санаа төрмөгц түүнийг дэр дор нь хэрэгжүүлж эхэл. Тэгвэл тэр мөчөөс л төсөөлөх аргагүй сайхан мэдрэмж, их эрч хүч, баяр баясгаланг мэдрэх болно.
Ийм боломжийг алдаж болохгүй. Бүр шөнө дунд ч сонирхолтой санаа төрлөө гэхэд залхуурч хэрэггүй, ядаж бичээд төлөвлөөд авчих. Минутын дотор янзалчих зүйлсийг “Кофе уусны дараа” хэмээн хойшлуулах нь утгагүй хэрэг.

Долоо. Зорилгоо харах
Ой ухаандаа зорилгоо байнга сануулж байх хэрэгтэй. Нэг ийм адилтгал байдаг. “Та огт танихгүй хотод очиод хаанаас нь ч харагдах өндөр байшинд очих хэрэгтэй болж” Тэгвэл очих байшин чинь нэгэнт харагдаж байхад аль ч замыг сонгож болно биз дээ. Үүнтэй нэг адил зорилгоо өөрийн боломжийн хүрээнд харах хэрэгтэй. Бодит амьдрал дээр маш олон саад бэрхшээл тулгардаг. Тиймд хөл дээрээ бат зогссон үедээ урагш алхахдаа зорилгоо харагдах хүрээнд барьж байх хэрэгтэй. Тэгвэл зам аяндаа олдоно.
Найм. Эерэгээр сэтгэ
Зорилгодоо хүрэх нь нэн таатай хэрэг ч амаргүй даваа. Энэ хугацаанд юу ч тохиолдож болно. Гол нь түр зуурын саад бэрхшээлийг сүйрэл мэт хүлээн авахын хэрэггүй. Зорилгод хүрэх замд хөөрөлт, ялагдал аль нь ч байхгүй зөвхөн дээш өгсөх шат л байна. Дүлий хана ч бас шат. Хэсэг зуур ч гэсэн бие сэтгэлээ тайвшруулж сур. Тулгарсан асуудалд хошигнон, егөөтөй ханд. Амжилтанд хүрнэ гэдэгтээ итгэлтэй байх хэрэгтэй.

Эерэг бодол санаа нь хамгийн зөв зуршил. Танд хүнд өдрүүд тохиож байсан уу? Тэгвэл сэтгэлээр унахын оронд хамгийн сайхан хувцаслаж, хамгийн үнэтэй кофе уу. Толинд өөрийгөө хараад инээмсэглэж, ялагчийн дүртэйгээр гэрээсээ гар. Энэ өдөр таны өдөр байх болно. Яагаад гэвэл та шийдвэрээ гаргасан.

Åñ. Энергийн эх үүсвэрийг хай
Амжилтанд хүрэхэд илүү их энерги шаардагдана. Баян, алдартай, амжилтанд хүрсэн хүмүүс их энерги цацруулж байдаг. Тийм дээ ч амралтын өдөр ч амралгүй, хэд хэдэн ажлыг нэг зэрэг хийж, нэг жил хийдэг ажлыг долоо хоногт л амжуулдаг юм. Өөртөө энергийн эх үүсвэрийг эрж ол.
Нэгд: муу зуршлаасаа сал. Хоёрт: хоолныхоо цэсэндээ анхаар. Гуравт: аминдэм хэрэглэ. Дөрөвт: йог, цигунээр хичээллэж бясалгалд суралцах хэрэгтэй.

Ooroo oorteigee temtseh n buyu az jargaltai amidrah zam

Humuus boddog l baih, nasaaraa l neg zuiliin toloo temtslee ene ter geed l.
Chuham yunii toloo temtssenee ch medeegui, medreegui, oilgolgui yavsaar ihenhi humuusiin amidral ongordog n haramsaltai. Aztai neg n uhanataj yavsniihaa huchind yertontsiin monh busiin uzuuleheesee omno amidraliin utga uchiriig oilgodog bh. Uhaantai neg n ch oilgood terniihee toloo amidralaa zoriultsgaasan baidag baih. Uund nohtsol baidal, orchin zereg n noloolson l baidag biz bodvol. Zarim neg n oilgood temtseed uchirgui tom amjilt gargaad tuundee bayarladag biz, zarim neg n ch hoorhii munginasaar yavaad tgd yamartaa ch utga uchirtai amirlah bolsondoo bayarladag biz. Oilgoogui, oilgohiig huseegui gehdee teruuhen tendee saihan amidarsan uls ch bas baidag l baih. Oilgood terniihee toloo temtsseer yavaad setgeliin shanalaltai orhisoniig n ch bas uguisgeed yaahav. za ene met nariisaad baival nariisaad baih biz. Chuham yah geed iim yum bichchihvee gevel "Bi ooroo ooriigoo haigaad" baigaa yum. 'Ooroo ooriinhoo amidraliin utgiig oloh' ene ter gej tom baagaad yaah ve, gehdee 'Oims eleeh' tusam minii bodluud oorchlogdood l arai 'amidraliin unend' oirhon setgeh geed baigaa yum uu daa. Tiimdee ch nasaaraa hiiseer irsen bolovch dahiad l hiij baigaa 'ooroo oorteigee temtslee' l urgeljluulj baigaa hereg.

Sayhan, hedhen horomiin omno 2 zuil unshlaa. endees ooriinhoo oilgosoniig negtgeed tovchilchihyu gej bodloo humuust oilgogdohoor bas 1 ih zalhaahguihen shig. Unendee ene 2 zuiliig bi bainga unshaad baidaggui ch gesen hajuudaa avaad l yavaad baidag yum. Amihandaa dagaad heregjuulchih sanaatai l. Neg n amjiland hureh alham, nogooh n az jargaltai amidrah engiin philosphy.

Za tegeed bi ch chadhiinhaa hireer oroldono. Ta nar ch gsn sonirhvol oroldood uzne biz.

Az jargaltai amidrah zam

1. Бага унт. Ингэвэл таны амьдрал илvv vр дvнтэй, бvрэн дvvрэн болно. Эрvvл саруул амьдрахын тулд 6 цаг унтахад хангалттай байдаг. 21 хоногийн турш ємнєхєєсєє нэг цагийн ємнє бос, тэгвэл зуршил болно. Гvн нойр чухал болохоос удаан унтахдаа биш.
2. Єглєє бvр бясалгал хий. Энэ vед таныг хvлээж буй vймээнт амьдралд умбан ороход хvрэлцэхvйц эрч хvчээр сэтгэлээ цэнэглэ. Долоо хоногт нэг удаа нар мандахыг хар эсвэл байгальд гар,
3. Аар саар зvйлд анхаарал бvv хандуул. "Цаг зав, эрч хvчээ зєв зарцуулж байна уу?" гэж єєрєєсєє асууж бай. Цаг хугацааг зохицуулна гэдэг амьдралыг жолоодоно гэсэн vг, цагандаа харам бай.
4. Амин чухал асуудалд анхаарлаа тєвлєрvvлж сурахын тулд бугуйндаа "vсний резин" зvv. Дэмий бодол санаа тєрєх бvр резинээ татаад тавь. Тархи тэр дэмий бодол сэдлийг євдєлттэй уялдуулан хvлээж авснаар дахин тэр мэт санаа тєрєхєє болино.
5. Бvтэн сайн єдєр энэ зарчмыг ягштал баримтлаад vз. Энэ vедээ долоо хоногийнхоо ажлыг тєлєвлє, тєлєвлєсєн ажлаа ямар vр дvнд хvрэхийг тєсєєлєн бод. Шинэ мэдээлэл авах ном унш. Намуухан хєгжим сонсож амгаланг мэдэр. Энэ нь таныг тєвлєрvvлэх, зорилготой, идэвхтэй байхад тань хазаар болж єгнє.
6. Таны амьдрал харьцаанаас шууд хамаардгийг vргэлж санаж яв. Хамгийн чухал харьцаа бол єєрєє єєртэйгєє харьцах. Таны бодол санаа тєвлєрсєн зvйл л таных болдог. Энэ бол амьдралын хууль.
7.Инээмсэглэж бай. Инээмсэглэл бие организм дахь эерэг элементvvдийг єдєєдєг. Далай лам vргэлж инээмсэглэж явдгийг сана. Инээмсэглэлийг єєртєє дадуул, амьд¬рал тань илvv амьд болно.
8. Орой юм уншихдаа лаа асааж бай. Ингэвэл гайхалтай амгалан орчин бvрдэнэ. Гэрээ гадаад орчноос бvрэн усгаарлагдсан баян бvрд болгож хувирга. Гоё хєгжим, сайхан ном, сайхан найзуудаар гэрээ дvvргэ.
9. Анхаарлаа тєвлєрvvлж сурахын тулд явган явахдаа алхаагаа тоол. Зургаан алхмын дотор амьсгаа авч, дараагийн зургаан алхамд амьсгалаа тvгжиж, дахин зургаан алхамд амьсгаагаа гарга. Хэрвээ зургаан алхам танд уртсаад байвал єєртєє тохируулан цєєл. Хvмvvс тархи толгойдоо элдвийн хог тээж явах нь элбэг. Єєрийнхєє чадварыг бvрэн дайчилж чаддаг хvмvvс чухал асуудал дээрээ тєвлєрсєн сэтгэл санааны амгалан байдлыг эрхэмлэдэг.
10. Тайван байж сур. Єдєртєє ядаж 10 минут чимээгvй сууж нам гvмээс цэнгэл амсаж хэвш. Энэ амьдралд хамгийн чухал нь юу болохыг тунгаа. Єєрийнхєє vйл хэргийг эргэцvvл.
11. Оюун санаагаа салхинд хийсэх хуудас цаас шиг зєнд нь бvv орхи. Vргэлж тєвлєрvvл. Хэрвээ та ямар нэг зvйл хийж байгаа бол єєр юм битгий бод. Ажилдаа явахдаа гэрээсээ ажил чинь хvртэл хэдэн алхам байдгийг тоол. Энэ хялбар биш, гэхдээ удалгvй таны оюун ухаан таныг удирддаг бус харин та єєрийг нь жолооддог болохыг аяндаа хvлээн зєвшєєрнє. Эцсийн дvндээ таны оюун єчvvхєн ч салхигvй орчинд бадамлах зул адил тогтуухан гэрэлтэж байх ёстой.
12. Оюун ухаан гэдэг булчинтай л ижил. Эхлээд дасгалжуулах хэрэгтэй харин дараа нь хvч чадлыг сорих учиртай. Эхэндээ хэцvv байж болно, гэхдээ алгуурхан сайжирсаар таны тєрєлх шинж чанар болон тєлєвшинє. Єлссєн vедээ дараагийн хоол болтол тэс. Хvндхэн ажилд дарагдсан ус таны оюун санаа хэн нэгэнтэй ярих, ном сэтгvvл шvvрэн авч унших гэх мэтийн vйлдэл хийлгэж амрахыг чармайдаг. Энэ vед шууд л амралтыг нь таслан зогсоож бай. Удалгvй та хэдэн цагаар нэгэн зvйлд анхаарлаа тєвлєрvvлж сурна.
13. Бага ярь. Ярихдаа 60/ 40 гэдэг дvрэм баримтал, нийт хугацааны 60 хувьд яриад 40 хувьд нь сонс. Ингэвэл нэр хvнд тань єсєєд зогсохгvй, уулзаж байгаа хvмvvсээс олон ухаалаг зvйлийг сонсоно. Таныхаар бол алдаа дутагдал гаргаж байгаа хэн нэгнийг шvvмжилж, хов ярихаа боль. Єєрийгєє голж vглэхээ боль.
14. Тархинд чинь сєрєг бодол санаа тєрвєл дор нь эерэгээр єєрчилж бай. Эерэг нь сєргийгєє vргэлж даван гардаг тул таны оюун ухаан vргэлж сайн сайхныг бодож хэвшинэ. Сєрєг бодол санаа бол муу бvхнийг ахин дахин тєрvvлж байдаг систем юм. Энэ системийг зад цохин хvчтэй, эерэг санаа сэдэлтэй сэтгэгч болохтун.
15. Єдрийн туршид алиа хошин зантай байхыг хичээ.